Mỹ và Canada leo thang chiến tranh thuế quan, vì sao đồng minh lâu năm trở mặt

Mỹ và Canada đang bước vào một trong những giai đoạn căng thẳng nhất trong quan hệ song phương nhiều năm qua.

Từ đồng minh lâu năm đến đối đầu thương mại

Mỹ và Canada là hai thành viên sáng lập NATO từ năm 1949, duy trì quan hệ đồng minh quân sự suốt 77 năm. Hai nền kinh tế cũng có mức độ liên kết rất sâu, đặc biệt trong thương mại và chuỗi cung ứng.

Tuy nhiên, kể từ khi Tổng thống Donald Trump trở lại Nhà Trắng đầu năm 2025, quan hệ giữa hai nước liên tục phát sinh bất đồng.

Một trong những quyết định đáng chú ý đầu tiên của ông Trump là áp thuế đối với hàng hóa Canada và Mexico, dù chính ông từng ký Hiệp định Mỹ - Mexico - Canada (USMCA) trong nhiệm kỳ đầu và gọi đây là “thỏa thuận tốt nhất chúng ta từng đạt được”.

Canada cho rằng các mức thuế mới vi phạm USMCA và nhanh chóng đưa ra biện pháp trả đũa đối với hàng hóa Mỹ, trong đó có thép, nhôm và ô tô.

Washington áp thuế tới 50% với hàng Canada

Ngày 22/8, chính quyền Tổng thống Trump áp mức thuế 50% đối với một loạt sản phẩm Canada dựa trên Điều 338 của Đạo luật Thuế quan năm 1930.

Khoảng 20 tỷ USD hàng hóa Canada xuất sang Mỹ mỗi năm chịu ảnh hưởng, tương đương khoảng 5% tổng kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Canada sang thị trường Mỹ.

Danh sách bao gồm nhiều mặt hàng như mỹ phẩm, bia, áo khoác mùa đông, củ hoa tulip, đồ nội thất bằng gỗ và sản phẩm bê tông.

Tuy nhiên, Washington không đưa một số nguồn tài nguyên chiến lược quan trọng vào danh sách áp thuế, gồm dầu, kali và khoáng sản thiết yếu.

Đây là điểm cho thấy mức độ phụ thuộc lẫn nhau giữa hai nền kinh tế. Canada hiện là nguồn cung dầu thô và các sản phẩm dầu mỏ nước ngoài lớn nhất của Mỹ, với hơn 4 triệu thùng mỗi ngày. Việc đánh thuế toàn diện đối với Canada vì thế cũng có nguy cơ làm tăng chi phí cho chính nền kinh tế Mỹ.

Canada lập tức đáp trả

Từ ngày 8/9, chính phủ Thủ tướng Mark Carney áp mức thuế 15-50% đối với hàng trăm sản phẩm Mỹ, với tổng giá trị hàng hóa chịu tác động tương đương gói thuế của Washington.

Một số sản phẩm thép và nhôm Mỹ vốn chịu thuế 25% nay bị nâng lên 50%. Sữa, đồ nội thất, gậy golf, đồ dùng nhà bếp, máy chơi game, điện thoại thông minh và nhiều sản phẩm điện tử cũng chịu mức thuế 50%.

Các thiết bị gia dụng chịu mức thuế khoảng 25%.

Tổng cộng, biện pháp trả đũa của Ottawa tác động đến lượng hàng hóa tương đương khoảng 6% kim ngạch xuất khẩu của Mỹ sang Canada.

Động thái này cho thấy Ottawa đang chuyển từ phản đối ngoại giao sang sử dụng công cụ thương mại để gây sức ép ngược lên Washington.

Vì sao đàm phán đổ vỡ?

Điều đáng chú ý là chỉ vài tuần trước, Mỹ và Canada từng tiến khá gần một thỏa thuận tạm thời.

Hai bên từng thảo luận phương án giảm thuế thép và nhôm Canada từ 50% xuống 25%, đồng thời giảm thuế đối với ô tô sản xuất tại Canada và gỗ xẻ mềm.

Đổi lại, Ottawa sẽ rút các biện pháp trả đũa, trong đó có lệnh hạn chế bán lẻ rượu vang và rượu mạnh Mỹ tại phần lớn các tỉnh.

Tuy nhiên, cuộc đàm phán đổ vỡ ngày 21/8.

Washington đề xuất giảm thuế ô tô từ 25% xuống 15%, nhưng chỉ áp dụng đối với xe con và xe tải nhẹ. Canada không chấp nhận điều kiện này do các nhà máy tại Ontario của General Motors và Ford cũng sản xuất xe tải hạng nặng.

Nếu những mẫu xe này tiếp tục chịu mức thuế cao, hàng nghìn việc làm trong ngành công nghiệp ô tô Canada có thể bị ảnh hưởng.

Tranh chấp đã vượt khỏi chuyện thuế

Mâu thuẫn Mỹ - Canada hiện không chỉ xoay quanh hàng hóa.

Thủ tướng Carney cho biết Nhà Trắng muốn Canada nới các quy định yêu cầu những nền tảng trực tuyến thúc đẩy nội dung Canada và nội dung bằng tiếng Pháp.

Ottawa coi đây là vấn đề liên quan đến chủ quyền và bản sắc văn hóa quốc gia, khiến không gian đàm phán càng thu hẹp.

Trong khi đó, Tổng thống Trump tiếp tục cảnh báo Canada cần “đi đúng hướng”, nếu không có thể phải đối mặt với những biện pháp mạnh hơn.

Washington được cho là đang cân nhắc thêm các biện pháp thương mại sau khi Ottawa áp thuế trả đũa. Ông Trump từng đe dọa nâng thuế ô tô Canada lên 50% và hạn chế máy bay phản lực tư nhân của Bombardier tiếp cận thị trường Mỹ.

Canada chịu rủi ro lớn hơn nếu xung đột kéo dài

Về kinh tế, Canada được đánh giá dễ tổn thương hơn Mỹ nếu cuộc đối đầu thương mại tiếp tục leo thang.

Quy mô nền kinh tế nhỏ hơn và mức độ phụ thuộc lớn vào thị trường Mỹ khiến các doanh nghiệp Canada, đặc biệt là doanh nghiệp vừa và nhỏ, có ít dư địa để chống chịu.

Với một số công ty, mức thuế 50% có thể khiến sản phẩm gần như mất khả năng cạnh tranh tại thị trường Mỹ.

Các nhà kinh tế từng trao đổi với chính phủ Canada cho rằng tác động hiện tại vẫn có thể kiểm soát. Tuy nhiên, nếu mức thuế cao được duy trì trong thời gian dài, triển vọng tăng trưởng của nền kinh tế Canada có thể phải điều chỉnh giảm.

Ottawa vì thế đã công bố các gói hỗ trợ doanh nghiệp trong nước và cam kết đồng hành với những ngành chịu ảnh hưởng trong thời gian dài.

Khả năng sớm nối lại đàm phán khá thấp

Dù cả Mỹ và Canada đều có động lực kinh tế để tránh một cuộc chiến thương mại kéo dài, khả năng hai bên nhanh chóng đạt thỏa thuận hiện không cao.

Giới chức Canada cho rằng các cuộc thương lượng khó được nối lại trước cuộc bầu cử giữa nhiệm kỳ Mỹ vào tháng 11.

Điều này đồng nghĩa xung đột thương mại Mỹ - Canada có thể tiếp tục kéo dài, tạo thêm áp lực cho doanh nghiệp và chuỗi cung ứng hai bên.

Quan hệ giữa hai nước đang cho thấy một nghịch lý đáng chú ý: mức độ hội nhập kinh tế càng sâu thì chi phí của một cuộc chiến thương mại càng lớn, nhưng chính sự phụ thuộc lẫn nhau đó cũng khiến mỗi bên có thêm công cụ để gây sức ép lên đối phương.