Các quốc gia OECD mắc kẹt trong hóa đơn trả lãi vay tới 2.000 tỷ USD mỗi năm

Các quốc gia thuộc OECD đang phải đối mặt với áp lực tài khóa ngày càng lớn khi chi phí trả lãi nợ tăng mạnh.

Hóa đơn lãi vay vượt 2.000 tỷ USD

Tổng nợ của Chính phủ Mỹ vừa chạm mốc kỷ lục 40.000 tỷ USD. Trong năm 2026, các quốc gia thuộc OECD được dự báo sẽ vay tổng cộng khoảng 18.000 tỷ USD, cũng là mức cao kỷ lục.

Trong năm 2025, tổng số tiền mà các chính phủ OECD phải chi để trả lãi nợ đã vượt 2.000 tỷ USD, tương đương khoảng 3% GDP của nhóm.

Gánh nặng này được dự báo tiếp tục tăng trong những năm tới. Nguyên nhân chủ yếu đến từ việc lợi suất trái phiếu tăng mạnh sau đại dịch Covid-19, khiến các chính phủ phải tái cấp vốn cho những khoản nợ cũ với mức lãi suất cao hơn.

Theo Mike Riddell, nhà quản lý quỹ tại Fidelity International, những khối nợ chính phủ khổng lồ đang được tái cấp vốn trong môi trường lãi suất ngày càng cao, khiến nhà đầu tư bắt đầu lo ngại hơn về khả năng kiểm soát nợ của các chính phủ.

Lợi suất trái phiếu tăng làm áp lực nợ thêm nghiêm trọng

Làn sóng bán tháo trái phiếu toàn cầu trong mùa hè đã khiến xu hướng tăng lợi suất kéo dài từ sau đại dịch trở nên rõ rệt hơn.

Trước đó, cú sốc lạm phát, việc chính phủ tăng vay nợ để hỗ trợ nền kinh tế và việc các ngân hàng trung ương chấm dứt những chương trình mua trái phiếu quy mô lớn đã tạo nền tảng cho mặt bằng lợi suất mới.

Lợi suất trái phiếu chính phủ kỳ hạn 10 năm bình quân của nhóm G7 đã lên khoảng 4%, mức cao nhất kể từ năm 2008. Thị trường hiện còn phải tính đến nguy cơ lạm phát gia tăng do xung đột tại Iran, trong khi nhu cầu vốn của cả khu vực công và tư nhân, đặc biệt từ các tập đoàn công nghệ, vẫn rất lớn.

Một số chuyên gia cho rằng tại Mỹ, lợi suất cao còn phản ánh kỳ vọng tăng trưởng kinh tế được cải thiện. Nếu nền kinh tế thực sự bước vào một chu kỳ tăng trưởng cao hơn, nguồn thu thuế có thể tăng và giúp các chính phủ kiểm soát tỷ lệ nợ/GDP dễ dàng hơn.

Tuy nhiên, kịch bản này chưa đủ chắc chắn để giải quyết ngay áp lực tài khóa hiện tại.

Anh và Pháp chịu sức ép lớn

Những nền kinh tế có mức nợ cao nhưng tốc độ tăng trưởng thấp như Anh và Pháp đang phải đối mặt với bài toán đặc biệt khó khăn.

Tại Anh, lợi suất trái phiếu tăng mạnh từng góp phần khiến cựu Thủ tướng Liz Truss mất chức vào năm 2022 sau kế hoạch “ngân sách mini” với các biện pháp cắt giảm thuế nhưng không có nguồn tài chính bù đắp rõ ràng.

Hiện Anh phải chi khoảng 110 tỷ bảng mỗi năm chỉ để trả lãi nợ.

Trong khi đó, Pháp đã trải qua ba đời thủ tướng kể từ cuộc bầu cử quốc hội năm 2024, trong bối cảnh áp lực tài khóa ngày càng lớn.

Tại cả hai quốc gia, chính phủ đang đứng trước lựa chọn khó khăn giữa tăng thuế và cắt giảm chi tiêu công. Chi phí lãi vay quá lớn cũng khiến dư địa dành cho những ưu tiên chiến lược như quốc phòng và an ninh năng lượng bị thu hẹp.

Vì sao chi phí vay ngày càng tăng?

Trước cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008, lãi suất tại nhiều nền kinh tế lớn tương đối cao nhưng mức nợ lại thấp hơn hiện nay.

Sau khủng hoảng, nợ công tăng mạnh trong khi lãi suất được duy trì ở mức thấp nhờ các chính sách tiền tệ đặc biệt của ngân hàng trung ương. Môi trường tăng trưởng thấp cũng góp phần duy trì mặt bằng lãi suất này trong thời gian dài.

Hiện nay, các chính phủ phải đối mặt với sự kết hợp ngược lại: nợ ở mức kỷ lục trong khi chi phí vay cao.

Dù vẫn có nhà đầu tư mua trái phiếu chính phủ, họ yêu cầu mức lợi suất cao hơn để bù đắp rủi ro. Nhiều đợt phát hành trái phiếu dài hạn tại Anh, Mỹ và các nền kinh tế khác trong những tháng gần đây đã phải chấp nhận mức lợi suất cao nhất trong gần hai thập kỷ.

Sự thay đổi trong hệ thống hưu trí tại một số quốc gia cũng góp phần làm thay đổi cấu trúc thị trường. Một số nhà đầu tư dài hạn truyền thống rút lui, trong khi các quỹ phòng hộ có xu hướng yêu cầu mức lợi suất cao hơn.

Theo Kim Crawford, nhà quản lý thu nhập cố định toàn cầu tại JPMorgan Asset Management, kỷ nguyên tiền giá rẻ đã kết thúc và thị trường trái phiếu đang đòi hỏi các chính phủ phải có kỷ luật tài khóa cao hơn.

Nợ công toàn cầu tiến gần 100% GDP

Do các chính phủ phát hành trái phiếu với nhiều kỳ hạn khác nhau, tác động của lãi suất cao lên tổng hóa đơn trả lãi sẽ không xuất hiện ngay lập tức. Tuy nhiên, áp lực sẽ tăng dần khi những khoản nợ cũ đến hạn và phải tái cấp vốn với lãi suất mới.

Tại Mỹ, Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ (CBO) dự báo chi phí nợ sẽ tăng gấp đôi trong thập kỷ tới. Nếu xu hướng hiện tại tiếp diễn, chi phí này có thể vượt chi tiêu cho An sinh Xã hội sau năm 2047.

Trong khi đó, IMF cho biết nợ công toàn cầu đã lên mức 94% GDP thế giới vào năm ngoái, tăng hơn 10 điểm phần trăm so với trước đại dịch. Quỹ này dự báo tỷ lệ trên có thể chạm 100% GDP vào cuối thập kỷ.

Áp lực còn đến từ việc khu vực tư nhân cũng đang có nhu cầu vốn lớn. Theo Viện Tài chính Quốc tế (IIF), tổng nợ chính phủ và doanh nghiệp toàn cầu đang tiến sát 300.000 tỷ USD.

Điều này tạo ra sự cạnh tranh ngày càng lớn giữa khu vực công và tư nhân trong việc tiếp cận nguồn tiết kiệm toàn cầu.

Xung đột và lạm phát khiến bài toán khó hơn

Đợt bán tháo trái phiếu trong mùa hè tiếp tục làm gia tăng áp lực lên các chính phủ.

Lạm phát liên quan đến xung đột tại Iran, trước hết thông qua giá năng lượng, khiến thị trường lo ngại các ngân hàng trung ương có thể phải duy trì hoặc quay lại chính sách tiền tệ thắt chặt.

Trong bối cảnh đó, nhà đầu tư có xu hướng yêu cầu mức lợi suất cao hơn đối với trái phiếu dài hạn để bù đắp rủi ro lạm phát.

Ngoài ra, quy mô nợ ngày càng lớn của cả chính phủ và doanh nghiệp cũng khiến thị trường quan tâm đến khả năng hấp thụ thêm nợ của nền kinh tế toàn cầu.

IMF dự báo thâm hụt ngân sách Mỹ có thể tiếp tục duy trì trên 7% GDP trong những năm tới, dù nền kinh tế vẫn tăng trưởng tương đối ổn định và tỷ lệ thất nghiệp ở mức thấp.

Các chính phủ có thể làm gì để thoát khỏi “chiếc lồng nợ”?

Một giải pháp được nhắc đến là “financial repression”, tức áp chế tài chính. Theo đó, chính phủ có thể sử dụng các biện pháp khuyến khích hoặc buộc các tổ chức tài chính trong nước nắm giữ thêm trái phiếu chính phủ, qua đó tạo thêm nhu cầu và hạn chế đà tăng lợi suất.

Một kịch bản tích cực hơn là năng suất lao động tăng mạnh nhờ AI, qua đó thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và giúp các chính phủ dễ kiểm soát tỷ lệ nợ hơn.

Tại Anh, Văn phòng Trách nhiệm Ngân sách (OBR) từng đưa ra kịch bản cho thấy nếu năng suất tăng cao, tỷ lệ nợ/GDP của nước này vào năm 2075 sẽ chỉ bằng hơn một nửa so với dự báo cơ sở, dù vẫn ở mức khoảng 180% GDP.

Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nghi ngờ tăng trưởng từ AI có thể xuất hiện đủ nhanh để giải quyết ngay những vấn đề tài khóa mang tính cơ cấu tại các nền kinh tế phát triển.

Với những quốc gia như Anh và Pháp, một số chuyên gia cho rằng việc cắt giảm chi tiêu vẫn khó tránh khỏi nếu muốn nhanh chóng cải thiện tình hình tài khóa.

Lịch sử cũng cho thấy các chính phủ thường phải lựa chọn biện pháp thắt chặt tài khóa khi chi phí vay tăng mạnh. Một nghiên cứu của các nhà kinh tế IMF năm 2013, dựa trên dữ liệu của 55 quốc gia trong khoảng thời gian lên tới hai thế kỷ, cho thấy chi phí vay chính phủ tăng thường thúc đẩy các nhà hoạch định chính sách thắt chặt tài khóa.

Tuy nhiên, tăng thuế hay cắt giảm chi tiêu đều có cái giá riêng. Trong bối cảnh người dân và doanh nghiệp tại nhiều quốc gia vẫn chịu sức ép từ chi phí sinh hoạt, việc tiếp tục tăng thuế hoặc thu hẹp dịch vụ công có thể tạo ra những hệ quả chính trị đáng kể.

Bài toán của các nền kinh tế OECD vì vậy không chỉ nằm ở quy mô nợ, mà còn ở khả năng duy trì tăng trưởng đủ mạnh để kiểm soát nợ trong khi vẫn đảm bảo dư địa cho những khoản chi tiêu thiết yếu.