Lợi nhuận bốc hơi sau kiểm toán: Nhà đầu tư mất gì và ai chịu trách nhiệm?

Hàng loạt doanh nghiệp ghi nhận lợi nhuận thay đổi đáng kể sau khi báo cáo tài chính được soát xét hoặc kiểm toán, trong đó có trường hợp lợi nhuận giảm hàng trăm tỷ đồng.

Những khoản lợi nhuận "bốc hơi" hàng trăm tỷ đồng

Mùa công bố báo cáo tài chính bán niên và kiểm toán năm 2025 tiếp tục cho thấy khoảng cách giữa báo cáo tài chính tự lập và số liệu sau kiểm toán vẫn có thể rất lớn.

Trường hợp đáng chú ý là PNJ. Lợi nhuận trước thuế hợp nhất 6 tháng đầu năm 2026 trên báo cáo tự lập đạt 1.537,9 tỷ đồng, nhưng sau soát xét giảm xuống còn 862,3 tỷ đồng, tức thấp hơn 675,6 tỷ đồng, tương đương gần 44%. Lợi nhuận sau thuế cũng giảm 456 tỷ đồng, từ 1.184,5 tỷ đồng xuống 728,5 tỷ đồng.

Thuduc House ghi nhận mức điều chỉnh còn mạnh hơn về tỷ lệ khi lợi nhuận sau thuế 6 tháng đầu năm giảm khoảng 85%, từ hơn 12,37 tỷ đồng xuống chỉ còn 1,83 tỷ đồng.

Hoàng Anh Gia Lai giảm 164 tỷ đồng lợi nhuận sau soát xét, trong khi ACV giảm 57 tỷ đồng lợi nhuận trước thuế so với số liệu tự lập.

Những con số này cho thấy điều đáng quan tâm không đơn thuần là lợi nhuận cuối cùng tăng hay giảm. Vấn đề nằm ở chỗ nhà đầu tư đã dựa vào con số nào để đưa ra quyết định trong khoảng thời gian báo cáo tự lập được công bố nhưng báo cáo kiểm toán hoặc soát xét chưa xuất hiện.

Không phải mọi điều chỉnh sau kiểm toán đều là sai phạm

Cần phân biệt rõ giữa điều chỉnh kế toán thông thường và hành vi công bố thông tin sai lệch.

Báo cáo tài chính tự lập và báo cáo sau kiểm toán có thể chênh lệch vì nhiều nguyên nhân như cập nhật ước tính kế toán, trích lập dự phòng, điều chỉnh thuế, doanh thu, giá vốn hoặc ghi nhận lại một số khoản mục theo yêu cầu của chuẩn mực kế toán.

Trường hợp PNJ là một ví dụ. Doanh nghiệp cho biết biến động lớn trong kết quả kinh doanh sau soát xét chủ yếu liên quan tới việc cập nhật các ước tính về chính sách thu mua lại sản phẩm. PNJ bổ sung dự phòng liên quan đến lượng hàng mua lại còn tồn kho và tổn thất từ chính sách này.

Tại ngày 30/6/2026, PNJ ghi nhận dự phòng giảm giá hàng tồn kho gần 1.420 tỷ đồng và dự phòng tổn thất từ chính sách thu mua lại khoảng 2.267 tỷ đồng.

Với Nam Tân Uyên, lợi nhuận sau thuế năm 2025 sau kiểm toán giảm hơn 10%, còn hơn 321,8 tỷ đồng. Nguyên nhân chủ yếu được xác định là chi phí quản lý doanh nghiệp tăng hơn 41,5 tỷ đồng, phần lớn liên quan đến việc trích lập Quỹ phát triển khoa học và công nghệ.

Những trường hợp như vậy cho thấy kiểm toán không phải một cơ chế nhằm "đánh tụt" lợi nhuận của doanh nghiệp. Mục tiêu của quá trình kiểm toán, soát xét là đưa các khoản mục trên báo cáo tài chính về cách ghi nhận phù hợp hơn với chuẩn mực và bằng chứng mà kiểm toán viên thu thập được.

Vì vậy, chỉ nhìn vào con số lợi nhuận giảm sau kiểm toán để kết luận doanh nghiệp có gian lận là không chính xác.

Ranh giới đáng lo nằm ở những sai lệch lớn và lặp lại

Tuy nhiên, câu chuyện trở nên nghiêm trọng khi số liệu tự lập thay đổi quá lớn, đặc biệt nếu tình trạng này lặp lại nhiều lần hoặc xuất hiện vào những thời điểm quan trọng đối với doanh nghiệp.

Ngày 9/9, Tập đoàn Điện Quang bị xử phạt vì công bố thông tin sai lệch. Lợi nhuận sau thuế năm 2025 trên báo cáo tự lập được công bố ở mức hơn 11,5 tỷ đồng, trong khi báo cáo kiểm toán chỉ còn 4,9 tỷ đồng, tương đương mức giảm khoảng 58%.

Đây là ranh giới mà thị trường cần đặc biệt chú ý.

Một sai sót kế toán có thể xuất phát từ việc doanh nghiệp chưa có đầy đủ thông tin tại thời điểm lập báo cáo hoặc phải cập nhật các ước tính. Nhưng nếu doanh nghiệp liên tục đưa ra những con số không chính xác, đặc biệt là những con số có khả năng tác động đáng kể tới quyết định của nhà đầu tư, vấn đề sẽ chuyển từ nghiệp vụ kế toán sang chất lượng quản trị và trách nhiệm công bố thông tin.

Tại hội nghị về nâng cao chất lượng quản trị công ty, báo cáo tài chính và minh bạch thông tin trên thị trường chứng khoán ngày 9/9/2026, đại diện Hội Kiểm toán viên hành nghề Việt Nam (VACPA) nhấn mạnh chất lượng báo cáo tài chính trước hết gắn với trách nhiệm của doanh nghiệp, Hội đồng quản trị, Ủy ban kiểm toán và Ban kiểm soát.

Theo VACPA, hơn 10% doanh nghiệp trong báo cáo tình hình công ty đại chúng năm 2024, năm 2025 của UBCKNN nhận ý kiến kiểm toán không phải ý kiến chấp nhận toàn phần.

Thông điệp ở đây khá rõ: kiểm toán độc lập không thể thay thế hệ thống kế toán, kiểm soát nội bộ và trách nhiệm của doanh nghiệp trong việc cung cấp thông tin trung thực.

Vì sao báo cáo "đẹp" có thể gây thiệt hại cho nhà đầu tư?

Theo PGS.TS Đinh Trọng Thịnh, có hai nhóm nguyên nhân chính dẫn tới sai lệch trong báo cáo tài chính.

Một mặt, có thể xuất hiện trường hợp doanh nghiệp cố tình làm đẹp báo cáo để phục vụ những mục tiêu nhất định, chẳng hạn tạo hình ảnh tài chính tích cực trước các đợt phát hành cổ phiếu hoặc huy động vốn.

Nếu xảy ra hành vi cố ý làm sai lệch thông tin để trục lợi, đây không còn là câu chuyện của một sai sót kế toán mà có thể trở thành vấn đề pháp lý nghiêm trọng.

Mặt khác, sai lệch cũng có thể xuất phát từ nguyên nhân chủ quan trong quá trình lập báo cáo. Hệ thống hạch toán chưa đầy đủ, nhân sự kế toán thiếu thông tin hoặc doanh nghiệp chịu áp lực phải hoàn thành báo cáo trong thời gian ngắn có thể khiến một số số liệu được xây dựng dựa trên các ước tính chưa hoàn chỉnh.

Điểm đáng chú ý là hậu quả đối với thị trường có thể tương tự nhau: nhà đầu tư ra quyết định dựa trên một bộ dữ liệu sau đó bị điều chỉnh đáng kể.

Đặc biệt, theo PGS.TS Đinh Trọng Thịnh, cần xem xét thời điểm xảy ra sai lệch. Nếu một doanh nghiệp công bố báo cáo có lợi nhuận cao ngay trước kỳ đại hội cổ đông, phát hành thêm cổ phiếu hoặc huy động vốn, sau đó số liệu bị điều chỉnh mạnh, mức độ rủi ro đối với nhà đầu tư cần được đánh giá kỹ hơn.

Bởi trong thị trường chứng khoán, thời điểm của thông tin đôi khi quan trọng không kém bản thân thông tin.

Nhà đầu tư không chỉ mất tiền

Tác động lớn nhất của một báo cáo tài chính bị điều chỉnh không nằm ở việc doanh nghiệp mất đi vài trăm tỷ đồng lợi nhuận trên giấy tờ.

Vấn đề nằm ở việc nhà đầu tư có thể đã mua cổ phiếu dựa trên một mức lợi nhuận không còn chính xác.

Một doanh nghiệp công bố lợi nhuận tăng mạnh có thể nhanh chóng được thị trường định giá cao hơn. Nhà đầu tư kỳ vọng kết quả kinh doanh tiếp tục cải thiện, trong khi giá cổ phiếu đã phản ánh một phần kỳ vọng đó.

Nếu báo cáo sau kiểm toán cho thấy lợi nhuận thấp hơn đáng kể, các giả định về tăng trưởng, lợi nhuận trên vốn, khả năng chia cổ tức và mức định giá hợp lý đều có thể phải tính toán lại.

Thiệt hại vì thế có thể xuất hiện ở nhiều lớp.

Đầu tiên là giá cổ phiếu có thể điều chỉnh khi thông tin mới được công bố. Tiếp theo là kỳ vọng lợi nhuận và cổ tức thay đổi. Quan trọng hơn, nhà đầu tư mất đi khả năng đưa ra quyết định dựa trên một bộ thông tin đầy đủ và đáng tin cậy ngay từ đầu.

Đây chính là chi phí lớn nhất của sự thiếu minh bạch.

Không phải doanh nghiệp nào giảm lợi nhuận sau kiểm toán cũng đáng lo

Thực tế cũng cho thấy không nên đánh đồng mọi khoản điều chỉnh với rủi ro quản trị.

Vinaconex là một ví dụ. Lợi nhuận sau thuế hợp nhất năm 2025 sau kiểm toán đạt 3.865 tỷ đồng, thấp hơn 264 tỷ đồng, tương đương khoảng 7%, so với báo cáo tự lập. Nguyên nhân liên quan đến việc phân bổ lại tài sản thuế hoãn lại và điều chỉnh lợi nhuận tại các công ty con.

Vietnam Airlines cũng ghi nhận lợi nhuận sau thuế năm 2025 sau kiểm toán khoảng 7.607 tỷ đồng, thấp hơn hơn 106 tỷ đồng so với số liệu tự lập, chủ yếu do điều chỉnh giá vốn.

Ở chiều ngược lại, cũng có doanh nghiệp được điều chỉnh tăng lợi nhuận sau kiểm toán.

Điều này cho thấy yếu tố quan trọng không phải là "lợi nhuận giảm" mà là nguyên nhân, quy mô và tần suất của các điều chỉnh.

Một khoản điều chỉnh hợp lý, có giải thích rõ ràng và không lặp lại có thể chỉ phản ánh sự khác biệt giữa ước tính ban đầu và thông tin đầy đủ hơn tại thời điểm kiểm toán.

Ngược lại, những khoản điều chỉnh lớn, khó giải thích, liên tục xuất hiện hoặc gắn với những thời điểm doanh nghiệp đang huy động vốn cần được nhà đầu tư xem như một tín hiệu cảnh báo.

Ai phải chịu trách nhiệm?

Trách nhiệm đầu tiên thuộc về doanh nghiệp, bởi chính doanh nghiệp là chủ thể lập và công bố báo cáo tài chính ban đầu.

Hội đồng quản trị, ban điều hành, bộ phận kế toán, Ủy ban kiểm toán và Ban kiểm soát đều có vai trò trong việc xây dựng hệ thống kiểm soát và đảm bảo chất lượng thông tin trước khi đưa ra thị trường.

Kiểm toán độc lập đóng vai trò kiểm tra và đưa ra ý kiến dựa trên bằng chứng thu thập được, nhưng không thể thay thế hoàn toàn trách nhiệm quản trị của doanh nghiệp.

Về phía cơ quan quản lý, khung xử phạt cũng đang được siết chặt. Nghị định 306/2025/NĐ-CP sửa đổi Nghị định 156/2020/NĐ-CP về xử phạt trong lĩnh vực chứng khoán có hiệu lực từ ngày 9/1/2026. Trong thực tế, UBCKNN đã áp dụng mức phạt 150 triệu đồng đối với hành vi công bố thông tin sai lệch về lợi nhuận và yêu cầu cải chính thông tin trong một số trường hợp.

Tuy nhiên, hiệu quả răn đe không chỉ nằm ở mức phạt.

Nếu lợi ích mà doanh nghiệp có thể đạt được từ việc công bố một báo cáo tài chính "đẹp" lớn hơn nhiều so với chi phí phải chịu khi bị phát hiện, động lực làm sai vẫn có thể tồn tại.

Do đó, thị trường cần một cơ chế trong đó lợi ích của việc thao túng thông tin không vượt quá rủi ro pháp lý, tài chính và uy tín mà doanh nghiệp phải gánh chịu.

Nhà đầu tư nên đọc gì sau một lần báo cáo bị điều chỉnh?

Một báo cáo tài chính sau kiểm toán không nên được nhìn đơn giản dưới góc độ "lợi nhuận tăng hay giảm".

Điều nhà đầu tư cần xem xét là khoản mục nào được điều chỉnh, vì sao điều chỉnh, tỷ trọng của khoản điều chỉnh so với lợi nhuận và liệu nguyên nhân đó có thể tiếp tục ảnh hưởng tới các kỳ sau hay không.

Quan trọng hơn, cần theo dõi lịch sử của doanh nghiệp.

Một lần điều chỉnh hợp lý chưa đủ để kết luận chất lượng quản trị yếu. Nhưng nếu doanh nghiệp liên tục công bố số liệu sai lệch hoặc thường xuyên xuất hiện những khoản điều chỉnh lớn, độ tin cậy của báo cáo tự lập cần được đánh giá lại.

Nhà đầu tư cũng nên đặc biệt chú ý nếu những sai lệch lớn xuất hiện ngay trước các sự kiện như phát hành cổ phiếu, huy động vốn hoặc đại hội cổ đông. Khi đó, câu hỏi không chỉ là "sai ở đâu" mà còn là "sai vào thời điểm nào và ai được hưởng lợi từ bộ số liệu ban đầu".

Minh bạch mới là tài sản dài hạn của thị trường

Một thị trường chứng khoán muốn thu hút dòng vốn dài hạn không thể chỉ dựa vào tốc độ tăng trưởng lợi nhuận. Nền tảng quan trọng hơn là chất lượng thông tin mà nhà đầu tư nhận được.

Lợi nhuận bốc hơi sau kiểm toán đôi khi chỉ là một sự điều chỉnh kế toán bình thường. Nhưng nếu những khoản chênh lệch lớn xuất hiện thường xuyên, chúng sẽ trở thành vấn đề về quản trị doanh nghiệp và niềm tin thị trường.

Nhà đầu tư khi đó không chỉ mất tiền nếu giá cổ phiếu giảm. Họ còn mất quyền được tiếp cận thông tin chính xác và kịp thời để ra quyết định.

Vì vậy, trách nhiệm không thể chỉ được đặt lên vai kiểm toán viên. Doanh nghiệp phải chịu trách nhiệm đầu tiên về số liệu mình công bố; HĐQT và các bộ phận giám sát phải thực hiện đúng vai trò; cơ quan quản lý cần duy trì sức răn đe đủ mạnh; còn nhà đầu tư phải coi lịch sử điều chỉnh báo cáo tài chính là một chỉ báo quan trọng khi đánh giá chất lượng doanh nghiệp.

Sau cùng, một con số lợi nhuận có thể thay đổi sau kiểm toán. Nhưng nếu niềm tin của nhà đầu tư bị bào mòn, chi phí mà thị trường phải trả sẽ lớn hơn rất nhiều so với vài trăm tỷ đồng chênh lệch trên báo cáo.