Không thể chống rửa tiền thế hệ mới bằng tư duy hậu kiểm

Theo TS. Bùi Ngọc Sơn, khi tài sản số và các phương thức chuyển tiền xuyên biên giới phát triển nhanh, phòng chống rửa tiền không thể tiếp tục chỉ dựa vào những cơ chế giám sát truyền thống.

Phạt nặng chưa chắc đủ sức răn đe

Tại talkshow “Rửa tiền ‘tàn phá’ các nền kinh tế thế nào qua những đại án chấn động thế giới?”, TS. Bùi Ngọc Sơn, nguyên Trưởng phòng Kinh tế quốc tế, Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới, cho rằng cuộc chiến chống rửa tiền đang bước vào một giai đoạn mới khi công nghệ giúp dòng tiền di chuyển nhanh hơn nhiều so với khả năng phản ứng của cơ quan quản lý.

Theo ông, các tổ chức quốc tế như FATF và IMF cũng đang phải thay đổi cách tiếp cận trước những phương thức rửa tiền ngày càng tinh vi.

Một vấn đề đáng chú ý là các chế tài tài chính, dù có thể rất lớn, chưa chắc tạo ra sức răn đe đủ mạnh nếu khoản tiền phạt vẫn bị các tổ chức tài chính xem như một phần “chi phí làm ăn”.

💰 “Phạt mà không đủ mạnh thì người ta có tư duy gọi là chi phí làm ăn. Có bị phạt nhưng vẫn tồn tại, vẫn có lời”, TS. Bùi Ngọc Sơn phân tích.

Do đó, bài toán không chỉ nằm ở việc tăng mức phạt mà còn phải xây dựng cơ chế phòng thủ đủ nhanh và đủ sâu để ngăn dòng tiền bất hợp pháp trước khi chúng được chuyển hóa thành tài sản hoặc đi qua nhiều lớp trung gian.

Một số nguyên tắc ngày càng được chú trọng trên thế giới gồm hạn chế việc lợi dụng các “thiên đường thuế”, tăng minh bạch về chủ sở hữu thực sự của doanh nghiệp và không để bí mật khách hàng trở thành rào cản đối với việc điều tra dòng tiền.

Đặc biệt, các công ty bình phong không nhất thiết phải bị loại bỏ, nhưng cơ quan quản lý cần xác định được ai thực sự đứng phía sau những pháp nhân này.

Việt Nam cần nâng cấp khả năng phân tích giao dịch on-chain

Một trong những thay đổi lớn nhất của hoạt động chống rửa tiền nằm ở tốc độ.

Trong khi tội phạm có thể hoạt động 24/7, bộ máy quản lý truyền thống thường cần thời gian để xác minh, họp bàn, ra quyết định và ban hành chỉ thị. Trong môi trường tài chính số, khoảng thời gian này có thể trở thành lợi thế cho tội phạm.

🔍 Với blockchain và tài sản số, giao dịch có thể được thực hiện rất nhanh, đồng thời đi qua hàng loạt địa chỉ ví hoặc đầu mối khác nhau nhằm làm đứt mạch truy vết.

“Chỉ cần vài giây đồng hồ, nó có thể đi qua hàng nghìn bước để cắt đứt việc theo dõi chuỗi tiền”, ông Bùi Ngọc Sơn cảnh báo.

Nếu cơ quan quản lý chỉ phát hiện giao dịch đáng ngờ sau khi dòng tiền đã đi qua nhiều lớp chuyển đổi, việc truy tìm và thu hồi tài sản sẽ khó khăn hơn rất nhiều.

Theo TS. Bùi Ngọc Sơn, Việt Nam cần ưu tiên phát triển công nghệ phân tích “on-chain”, tức phân tích trực tiếp dữ liệu trên chuỗi blockchain.

Các thuật toán có thể được sử dụng để nhận diện những hành vi bất thường mà con người khó phát hiện bằng phương pháp thủ công. Chẳng hạn, dòng tiền liên tục di chuyển qua quá nhiều đầu mối trong một khoảng thời gian cực ngắn có thể trở thành tín hiệu cảnh báo.

Khi phát hiện dấu hiệu bất thường, giao dịch có thể được đưa vào diện kiểm tra hoặc tạm ngừng theo cơ chế được thiết kế trước.

📊 Đây là sự thay đổi từ tư duy “tiền đã đi đâu” sang khả năng phát hiện dấu hiệu đáng ngờ ngay trong quá trình dòng tiền đang vận động.

Tuy nhiên, công nghệ chỉ là một phần của bài toán.

Không thể kiểm soát dòng tiền xuyên biên giới nếu thiếu hợp tác quốc tế

Theo TS. Bùi Ngọc Sơn, yêu cầu quan trọng thứ hai là tăng cường phối hợp quốc tế.

Dòng tiền bất hợp pháp không dừng lại ở biên giới một quốc gia. Một giao dịch có thể bắt đầu ở một nước, đi qua nhiều hệ thống tài chính, nền tảng số và ví tài sản số tại các quốc gia khác trước khi được chuyển đổi thành tài sản hoặc tiền mặt.

🌐 Nếu mỗi quốc gia áp dụng một tiêu chuẩn, cơ chế dữ liệu và quy trình xử lý khác nhau, tội phạm có thể tiếp tục khai thác những “điểm mù” giữa các hệ thống.

Về lâu dài, cần có sự đồng thuận quốc tế về cơ chế phát hiện và phản ứng nhanh đối với những giao dịch có dấu hiệu đáng ngờ.

Đây cũng là bài toán khó đối với các ngân hàng. Nếu một giao dịch bị hệ thống tự động chặn nhưng sau đó được xác định là hợp pháp, khách hàng có thể chịu thiệt hại. Ngược lại, nếu ngân hàng không chặn giao dịch và dòng tiền thực sự bất hợp pháp, rủi ro đối với hệ thống tài chính sẽ rất lớn.

Vì vậy, theo ông Bùi Ngọc Sơn, cần có cơ chế pháp lý rõ ràng về trách nhiệm và rủi ro trong trường hợp ngân hàng hoặc tổ chức tài chính tạm dừng một giao dịch đáng ngờ nhưng sau đó phát hiện cảnh báo là nhầm.

Ba lớp “lá chắn” cho cuộc chiến chống rửa tiền

Từ những phân tích trên, vấn đề với Việt Nam không đơn thuần là bổ sung thêm quy định về phòng chống rửa tiền. Quan trọng hơn là năng lực thực thi phải theo kịp tốc độ vận động của dòng tiền.

Theo hướng tiếp cận của TS. Bùi Ngọc Sơn, Việt Nam cần đồng thời xây dựng 3 lớp “lá chắn”:

• Minh bạch chủ sở hữu thực sự của doanh nghiệp và tài sản.
• Nâng cấp hệ thống phân tích giao dịch bằng công nghệ, đặc biệt đối với dòng tiền trên blockchain.
• Tăng cường phối hợp quốc tế để có thể phản ứng nhanh trước các dòng tiền xuyên biên giới.

⚡ Cuộc chiến chống rửa tiền trong kỷ nguyên số vì thế đang chuyển từ “truy tìm dấu vết” sang “phát hiện theo thời gian thực”.

Khi công nghệ đã thay đổi cách dòng tiền bất hợp pháp được dịch chuyển, công nghệ cũng phải trở thành một phần cốt lõi của hệ thống phòng thủ tài chính.