Doanh nghiệp tự quyết giá xăng dầu: Bộ Công Thương sẽ dùng hệ thống dữ liệu để cảnh báo bất thường

Bộ Công Thương đề xuất chuyển sang cơ chế doanh nghiệp tự tính toán và quyết định giá bán xăng dầu, đồng thời xây dựng hệ thống dữ liệu để phát hiện những trường hợp điều chỉnh giá bất thường và phục vụ kiểm tra, giám sát.

Doanh nghiệp sẽ được tự quyết giá xăng dầu

Tại dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu, Bộ Công Thương đề xuất thay đổi đáng kể cơ chế điều hành hiện nay. Theo đó, doanh nghiệp sẽ tự tính toán và quyết định giá bán dựa trên các yếu tố cấu thành giá, thay vì Nhà nước công bố mức giá tối đa theo chu kỳ 7 ngày.

Cơ chế mới được kỳ vọng đưa hoạt động kinh doanh xăng dầu sát hơn với nguyên tắc thị trường, tạo điều kiện để doanh nghiệp chủ động về giá và tăng cạnh tranh.

Tuy nhiên, việc trao quyền tự quyết cũng đặt ra lo ngại về khả năng giá bán lẻ tăng nhanh khi giá đầu vào đi lên nhưng giảm chậm khi giá thế giới hạ nhiệt.

Để kiểm soát rủi ro này, dự thảo yêu cầu doanh nghiệp kê khai các yếu tố hình thành giá và giải trình căn cứ mỗi khi điều chỉnh. Toàn bộ dữ liệu sẽ được cập nhật trên hệ thống cơ sở dữ liệu về giá, giúp cơ quan quản lý theo dõi biến động của từng thương nhân.

Hệ thống dữ liệu sẽ cảnh báo khi giá biến động bất thường

Theo Bộ Công Thương, hệ thống dữ liệu không chỉ có chức năng lưu trữ thông tin mà còn được thiết kế để nhận diện những thay đổi bất thường.

Khi giá bán lẻ hoặc các yếu tố cấu thành giá đầu vào có biến động vượt khỏi những diễn biến thông thường, hệ thống sẽ phát cảnh báo. Thông tin sau đó được chuyển tới Sở Công Thương và lực lượng quản lý thị trường để kiểm tra, giám sát.

Doanh nghiệp cũng phải giải trình căn cứ cho việc điều chỉnh giá, chẳng hạn như biến động chi phí đầu vào, chi phí kinh doanh hoặc lợi nhuận.

Như vậy, nếu cơ chế mới được áp dụng, Nhà nước sẽ không trực tiếp quyết định giá bán của từng doanh nghiệp nhưng vẫn duy trì công cụ giám sát thông qua dữ liệu và cơ chế hậu kiểm.

Bộ Công Thương cũng cho biết yếu tố chi phí định mức vẫn được duy trì trong công thức tính giá. Trong trường hợp cần thiết, Nhà nước có thể áp dụng các biện pháp bình ổn thị trường.

Vì sao khó quy định giá phải giảm ngay khi giá thế giới đi xuống?

Một trong những vấn đề được quan tâm là có nên giới hạn biên độ hoặc tần suất điều chỉnh giá của doanh nghiệp hay không.

Bộ Công Thương cho rằng việc này không đơn giản bởi xăng dầu được nhập khẩu theo nhiều lô hàng, ở những thời điểm và mức giá khác nhau. Sau khi nhập về, các lô hàng được lưu trữ chung trong hệ thống bồn, bể.

Do đó, việc yêu cầu doanh nghiệp thay đổi giá bán ngay lập tức theo từng lô hàng hoặc từng biến động ngắn hạn của giá dầu thế giới có thể không phản ánh chính xác chi phí thực tế mà doanh nghiệp đang chịu.

Theo hướng tiếp cận của dự thảo, giá bán cần đủ linh hoạt để bám sát tín hiệu thị trường, đồng thời cho phép doanh nghiệp chủ động kinh doanh và duy trì nguồn cung.

Điều này đồng nghĩa cơ chế mới sẽ chuyển trọng tâm từ việc Nhà nước ấn định giá sang giám sát cách doanh nghiệp hình thành và điều chỉnh giá.

Hơn 10.500 thương nhân có thể được trao quyền định giá

Một vấn đề khác được các doanh nghiệp bán lẻ quan tâm là nguy cơ thương nhân đầu mối có thể chi phối giá bán nếu được trao quyền tự quyết.

Theo Bộ Công Thương, dự thảo không chỉ cho phép thương nhân đầu mối mà cả các doanh nghiệp phân phối không thuộc hệ thống của đầu mối được quyền quyết định giá.

Việc giảm số tầng nấc trung gian từ ba xuống hai được kỳ vọng tạo điều kiện để hơn 10.500 thương nhân chuyển sang mô hình phân phối mới và tham gia quyết định giá bán.

Mục tiêu là mở rộng số lượng chủ thể có khả năng định giá, qua đó tăng cạnh tranh và giảm nguy cơ thị trường bị chi phối bởi một nhóm doanh nghiệp đầu mối.

Bên cạnh đó, dự thảo cũng bổ sung quy định xử lý hành vi thỏa thuận hạn chế cạnh tranh theo Luật Cạnh tranh nhằm ngăn tình trạng các doanh nghiệp bắt tay nâng giá.

Siết điều kiện đối với thương nhân đầu mối

Song song với việc trao quyền tự chủ về giá, Bộ Công Thương dự kiến nâng yêu cầu đối với thương nhân đầu mối.

Theo dự thảo, từ năm 2027, các thương nhân đầu mối phải đáp ứng tổng nguồn xăng dầu tối thiểu 300.000 m3, tấn mỗi năm. Doanh nghiệp không đạt yêu cầu trong hai năm liên tiếp có thể bị thu hồi giấy phép.

Hiện hơn một nửa số thương nhân đầu mối được cho là đã đáp ứng điều kiện này. Những doanh nghiệp chưa đạt sẽ không bị loại ngay mà có thời gian đầu tư, mở rộng hệ thống phân phối để đáp ứng quy định mới.

Việc nâng ngưỡng tổng nguồn nhằm hướng tới tái cơ cấu hệ thống đầu mối, tăng năng lực cung ứng và củng cố an ninh năng lượng.

Bộ Công Thương đánh giá nguồn cung cuối năm cơ bản đáp ứng nhu cầu

Trong bối cảnh thị trường dầu mỏ quốc tế vẫn tiềm ẩn nhiều biến động do xung đột tại Trung Đông và Ukraine, nguồn cung trong nước cũng là một vấn đề được đặc biệt quan tâm.

Bộ Công Thương cho biết đang xây dựng các kịch bản ứng phó, đồng thời theo dõi sát lượng nhập khẩu, sản xuất và tồn kho của các doanh nghiệp.

Hiện lượng tồn kho tại các nhà máy lọc dầu được đánh giá ở mức cao. Trên cơ sở cân đối tổng nguồn, Bộ Công Thương nhận định nguồn cung xăng dầu trong nước cơ bản có thể đáp ứng nhu cầu đến hết năm.

Dự thảo Nghị định kinh doanh xăng dầu đã được xây dựng trong khoảng hai năm và trải qua 4 lần lấy ý kiến thành viên Chính phủ. Sau hội nghị tham vấn doanh nghiệp cuối tháng 9, Bộ Công Thương tiếp tục hoàn thiện dự thảo và dự kiến trình Chính phủ trong ngày 7/10.

Nếu được thông qua, cơ chế mới sẽ tạo ra thay đổi lớn trong cách quản lý giá xăng dầu: doanh nghiệp có thêm quyền tự quyết, còn cơ quan quản lý chuyển mạnh sang vai trò giám sát, cảnh báo và hậu kiểm dựa trên dữ liệu. Đây sẽ là yếu tố quyết định việc cơ chế thị trường có thực sự mang lại cạnh tranh về giá hay tạo thêm rủi ro cho người tiêu dùng.