Dự thảo nghị định kinh doanh xăng dầu: Doanh nghiệp lo còn “khoảng trống” trong cạnh tranh

Dự thảo nghị định mới về kinh doanh xăng dầu được đánh giá có nhiều thay đổi theo hướng thị trường hơn, nhưng doanh nghiệp cho rằng vẫn còn những vấn đề chưa được xử lý triệt để, đặc biệt ở khâu phân phối, giao nhận và cạnh tranh của doanh nghiệp bán lẻ.

Đề xuất mở rộng quyền mua bán trong khâu phân phối

Hiệp hội Dầu khí Đồng Nai vừa có văn bản góp ý đối với dự thảo lần thứ 14 Nghị định về kinh doanh xăng dầu của Bộ Công Thương.

Theo các doanh nghiệp, dự thảo đã có những bước tiến đáng kể trong việc đưa hoạt động kinh doanh xăng dầu vận hành theo cơ chế thị trường. Tuy nhiên, một số quy định cần tiếp tục hoàn thiện để tránh phát sinh những điểm nghẽn trong quá trình thực thi.

Một trong những đề xuất đáng chú ý là cho phép thương nhân phân phối được mua xăng dầu từ các đầu mối nhập khẩu và nhà máy lọc dầu trong nước, đồng thời được mua bán với nhau để điều hòa nguồn hàng.

Theo quan điểm của doanh nghiệp, cơ chế này có thể giúp tận dụng kho chứa, phương tiện vận chuyển và chủ động xử lý tình trạng thiếu hoặc thừa nguồn cung. Việc ngăn chặn mua bán lòng vòng nên được thực hiện thông qua cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm thay vì cấm hoàn toàn hoạt động mua bán giữa các thương nhân phân phối.

Dự thảo cũng được đánh giá tích cực ở việc cho phép doanh nghiệp bán lẻ chủ động hơn trong quyết định giá bán. Tuy nhiên, doanh nghiệp cho rằng cần xem xét lại mô hình đại lý và nhượng quyền bán lẻ để các cửa hàng có thể lựa chọn nhà cung cấp phù hợp, miễn bảo đảm nguồn hàng và chịu trách nhiệm về chất lượng, số lượng sản phẩm.

Theo đề xuất này, doanh nghiệp bán lẻ nên được tự quyết định giá và chịu trách nhiệm trước cơ quan quản lý, trong đó có cơ quan thuế. Việc để doanh nghiệp đầu mối quyết định giá bán lẻ có thể khó phản ánh đầy đủ các khoản chi phí thực tế phát sinh tại từng khu vực.

Đề xuất 6 lớp kiểm soát để ngăn mua bán lòng vòng

Một vấn đề khác được doanh nghiệp đặc biệt quan tâm là nguy cơ hình thành nhiều tầng trung gian trong quá trình phân phối xăng dầu.

Theo một số ý kiến góp ý, thay vì áp dụng các tỷ lệ cứng về lượng hàng được phép mua bán giữa các thương nhân phân phối, cơ quan quản lý có thể kiểm soát trực tiếp quá trình lưu chuyển hàng hóa bằng dữ liệu.

Một trong những phương án được đề xuất là cùng một lượng hàng chỉ được phép thực hiện một lần mua bán giữa hai thương nhân phân phối và không được tiếp tục bán cho thương nhân phân phối thứ ba. Qua đó, doanh nghiệp vẫn có thể điều hòa nguồn hàng nhưng hạn chế việc hình thành chuỗi trung gian kéo dài.

Bên cạnh đó, mỗi giao dịch cần có mã nhận diện gắn trực tiếp với lượng hàng và được thể hiện trên hóa đơn điện tử hoặc hệ thống dữ liệu liên kết. Cách quản lý này nhằm ngăn tình trạng chia nhỏ lượng hàng, thay đổi hợp đồng hoặc xuất hóa đơn mới để tiếp tục tạo thêm giao dịch trung gian.

Doanh nghiệp cũng đề xuất cho phép hàng hóa được giao thẳng từ kho nguồn đến kho hoặc địa điểm nhận của bên mua, hoặc chuyển quyền sở hữu ngay tại kho. Việc không buộc xăng dầu phải đi qua kho của từng thương nhân chỉ để hoàn tất thủ tục có thể giúp giảm chi phí vận chuyển, hao hụt và các chi phí phát sinh không cần thiết.

Một vấn đề khác được đề xuất xem xét là nguyên tắc giao nhận và thanh toán theo thể tích quy đổi về nhiệt độ cơ sở 15°C (V15). Doanh nghiệp bán lẻ cho rằng việc áp dụng không thống nhất giữa các khâu trong chuỗi có thể khiến rủi ro biến động thể tích do nhiệt độ tập trung nhiều hơn ở khâu bán lẻ.

Từ góc độ doanh nghiệp, công bằng trong kinh doanh xăng dầu cần được xây dựng trên một chuẩn đo lường thống nhất, từ khâu đầu mối đến bán lẻ.

Lo cạnh tranh không bình đẳng

Một trong những vấn đề lớn nhất được doanh nghiệp đặt ra là tính cạnh tranh trên thị trường.

Dự thảo mới đang hướng tới chuyển trọng tâm quản lý từ việc Nhà nước trực tiếp kiểm soát giá sang hậu kiểm, giám sát và minh bạch dữ liệu. Cách tiếp cận này được đánh giá có thể giúp doanh nghiệp chủ động hơn, giảm chi phí và thúc đẩy cạnh tranh.

Tuy nhiên, theo ý kiến từ một doanh nghiệp sở hữu chuỗi cửa hàng xăng dầu tại phía Nam, cơ chế mới sẽ khó phát huy đầy đủ hiệu quả nếu chưa giải quyết được sự chênh lệch về vị thế giữa các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng.

Hiện 3 doanh nghiệp lớn gồm Petrolimex, PVOIL và Saigon Petro được cho là đang chiếm hơn 75% thị phần xăng dầu, trong đó Petrolimex khoảng 43%, PVOIL khoảng 23% và Saigon Petro khoảng 10%.

Đáng chú ý, các doanh nghiệp đầu mối lớn không chỉ tham gia nhập khẩu và phân phối mà còn sở hữu hệ thống bán lẻ trực tiếp, đại lý và nhượng quyền. Điều này tạo ra lợi thế đáng kể khi cạnh tranh với các doanh nghiệp bán lẻ độc lập.

Do đó, doanh nghiệp cho rằng việc cho phép các đầu mối chủ động về giá nhưng chưa quy định rõ cách phân bổ lợi nhuận, chi phí và mức chi phí thực tế cho từng khâu trong chuỗi có thể khiến bài toán cạnh tranh công bằng vẫn chưa được giải quyết.

Nếu các quy định mới không đồng thời xử lý vấn đề này, mục tiêu chuyển sang cơ chế thị trường có thể tạo ra cạnh tranh mạnh hơn nhưng chưa chắc mang lại lợi ích đồng đều cho các doanh nghiệp, đặc biệt là nhóm bán lẻ.

Dự thảo nghị định vì vậy không chỉ đặt ra bài toán tự do hóa giá bán, mà còn cần giải quyết đồng thời quyền lựa chọn nguồn hàng, chi phí phân phối, chuẩn giao nhận và vị thế cạnh tranh giữa các doanh nghiệp. Đây được xem là những yếu tố quyết định việc thị trường xăng dầu có thực sự vận hành theo hướng minh bạch và cạnh tranh hay không.