Vì sao kinh tế Nhật Bản trì trệ suốt 30 năm? Khi người dân được dạy phải tự chịu trách nhiệm

Trong nhiều nền kinh tế, khi giá cả tăng, việc làm suy giảm và an sinh xã hội gặp vấn đề, chính phủ thường trở thành đối tượng đầu tiên bị người dân chỉ trích. Tuy nhiên,  Nhật Bản lại có một hiện tượng đáng chú ý: không ít người lao động có xu hướng quy trách nhiệm cho chính mình trước khi đặt câu hỏi về hệ thống.

Một khái niệm đóng vai trò quan trọng trong tranh luận này là 自己責任 (jiko sekinin), có thể hiểu là “tự chịu trách nhiệm”. Theo góc nhìn của nhà báo Shelly Megumi, tư tưởng này đã góp phần hình thành một tâm lý xã hội khiến nhiều người Nhật nhìn những khó khăn kinh tế của bản thân như thất bại cá nhân, thay vì hệ quả của những thay đổi về chính sách và cấu trúc thị trường lao động.

Từ cải cách thị trường lao động đến sự chuyển dịch rủi ro

Sau thời kỳ bong bóng kinh tế, Nhật Bản bước vào nhiều năm tăng trưởng thấp, giảm phát và tiền lương trì trệ. Trong những năm 2000, dưới thời Thủ tướng Junichiro Koizumi, chính phủ thúc đẩy một loạt cải cách theo hướng thị trường và tự do hóa.

Một trong những thay đổi đáng chú ý liên quan đến thị trường lao động là sự mở rộng việc sử dụng lao động không chính thức, bao gồm lao động phái cử (haken) và lao động bán thời gian.

Mô hình này giúp doanh nghiệp linh hoạt hơn trong tuyển dụng và cắt giảm nhân sự khi kinh tế suy giảm. Nhưng ở chiều ngược lại, mức độ ổn định việc làm và thu nhập của một bộ phận người lao động cũng giảm xuống.

Từ đó xuất hiện một nghịch lý: doanh nghiệp có thêm khả năng thích ứng với chu kỳ kinh tế, trong khi một phần rủi ro lại được chuyển sang người lao động.

Khi bất bình đẳng bị nhìn như cuộc cạnh tranh giữa “người thắng” và “kẻ thua”

Cùng với sự thay đổi của thị trường lao động, xã hội Nhật Bản cũng xuất hiện những cách diễn giải mới về thành công và thất bại.

Hai thuật ngữ Kachi-gumi (nhóm thắng cuộc) và Make-gumi (nhóm thua cuộc) từng được sử dụng rộng rãi để mô tả sự phân hóa giữa những người thành công và những người gặp khó khăn.

Cách tiếp cận này vô tình hoặc cố ý biến một vấn đề mang tính cấu trúc thành câu chuyện về năng lực cá nhân.

Người có thu nhập cao được xem là người biết nắm bắt cơ hội, trong khi người thất nghiệp hoặc có thu nhập thấp dễ bị nhìn nhận là thiếu năng lực, thiếu nỗ lực hoặc lựa chọn sai lầm.

Khi thất bại được giải thích chủ yếu bằng trách nhiệm cá nhân, câu hỏi về những yếu tố lớn hơn như chính sách tiền lương, thị trường lao động, thuế, an sinh xã hội hay chi phí sinh hoạt dễ bị đẩy xuống hàng thứ yếu.

“Không muốn làm phiền” và văn hóa xấu hổ

Một yếu tố khác khiến tâm lý “tự chịu trách nhiệm” có sức ảnh hưởng mạnh tại Nhật Bản là những chuẩn mực xã hội đề cao tính tự lập.

Hai khái niệm thường được nhắc đến là meiwaku (迷惑) – không muốn gây phiền hà cho người khác, và haji (恥) – cảm giác xấu hổ khi thất bại.

Trong một xã hội coi trọng sự tự lập, việc phải nhận hỗ trợ từ người khác đôi khi có thể tạo ra cảm giác mặc cảm. Điều này đặc biệt đáng chú ý trong trường hợp những người đang gặp khó khăn về tài chính hoặc thất nghiệp.

Về lý thuyết, các chương trình trợ cấp và an sinh xã hội là những quyền lợi được thiết kế để hỗ trợ người dân khi gặp biến cố. Nhưng nếu việc nhận hỗ trợ bị nhìn nhận như dấu hiệu của thất bại cá nhân, một bộ phận người đủ điều kiện vẫn có thể ngần ngại tiếp cận các chính sách này.

Ba thập kỷ trì trệ và câu hỏi về mô hình tăng trưởng

Nhật Bản không rơi vào một cuộc khủng hoảng kinh tế duy nhất kéo dài 30 năm. Thay vào đó, nền kinh tế này trải qua nhiều vấn đề nối tiếp nhau: hậu quả của bong bóng tài sản đầu những năm 1990, giảm phát, tốc độ tăng trưởng thấp, dân số già hóa và lực lượng lao động suy giảm.

Trong thời gian dài, tiền lương thực tế tăng chậm trong khi chi phí sinh hoạt và gánh nặng an sinh trở thành vấn đề ngày càng lớn đối với nhiều hộ gia đình.

Những khó khăn này đặc biệt ảnh hưởng đến thế hệ trẻ. Việc làm không ổn định, thu nhập tăng chậm và chi phí nuôi con cao trở thành một trong những yếu tố được nhắc đến khi lý giải tỷ lệ kết hôn và sinh con thấp tại Nhật Bản.

Vì vậy, câu chuyện về “jiko sekinin” không đơn thuần là câu chuyện về tâm lý cá nhân. Nó đặt ra một vấn đề rộng hơn: một xã hội sẽ vận hành như thế nào nếu những rủi ro mang tính hệ thống ngày càng được giải thích bằng trách nhiệm của từng cá nhân?

Khi “tự chịu trách nhiệm” trở thành vấn đề chính sách

Tinh thần tự lập vốn không phải điều tiêu cực. Một nền kinh tế lành mạnh vẫn cần khuyến khích mỗi cá nhân chủ động học tập, làm việc và chịu trách nhiệm với các quyết định của mình.

Tuy nhiên, ranh giới giữa trách nhiệm cá nhân và trách nhiệm của hệ thống là điều cần được phân biệt rõ.

Nếu một người mất việc do suy thoái kinh tế, tiền lương không tăng trong nhiều năm hoặc không thể mua nhà vì chi phí sinh hoạt quá cao, tất cả những vấn đề đó không thể chỉ được giải thích bằng việc cá nhân “chưa đủ cố gắng”.

Đây cũng chính là điểm khiến tranh luận về jiko sekinin trở nên đáng chú ý. Khi người dân liên tục được khuyến khích nhìn thất bại như lỗi của chính mình, xã hội có thể ít đặt câu hỏi hơn về những quy tắc và chính sách đã tạo nên môi trường kinh tế đó.

Sau ba thập kỷ tăng trưởng ì ạch, câu hỏi của Nhật Bản vì thế không chỉ là làm thế nào để GDP tăng nhanh hơn.

Đó còn là câu hỏi về ai phải gánh rủi ro khi nền kinh tế không tăng trưởng, và trách nhiệm đó nên được phân bổ như thế nào giữa chính phủ, doanh nghiệp và người lao động.

Bởi nếu mọi thất bại đều được quy về “tự làm tự chịu”, rất khó để xác định đâu là trách nhiệm của cá nhân và đâu là trách nhiệm của những người thiết kế luật chơi.