Vì sao quỹ phục hồi hậu Covid khổng lồ của EU dần mất đà?

Tây Ban Nha sử dụng hiệu quả hơn Italy, nhưng quỹ này vẫn chưa tạo ra bước ngoặt

Kể từ trận lũ lịch sử năm 1966, thành phố Florence chưa từng chứng kiến tình trạng gián đoạn giao thông lớn như hiện nay. Việc mở rộng tuyến tàu điện (tramway) đã biến con đường bao quanh trung tâm thành phố thành một đại công trường.

Dự án trị giá 500 triệu euro (576 triệu USD) này là công trình lớn nhất tại Florence được tài trợ bởi NextGenerationEU – chương trình phục hồi kinh tế hậu Covid-19 của Liên minh châu Âu (EU).

Ngoài tuyến tàu điện, chương trình còn tài trợ cho 55 dự án khác tại thủ phủ vùng Tuscany, từ xây dựng nhà trẻ đến phát triển đường dành cho xe đạp. Thị trưởng Florence, Sara Funaro, gọi đây là "một bước ngoặt mang tính lịch sử đối với thành phố".

Trong khi đó, cách Florence hàng nghìn km về phía tây nam, khu chợ đầu mối Madrid đã nhộn nhịp từ 5 giờ sáng.

Nơi đây có một trong những chợ hải sản lớn nhất thế giới. Nhờ khoản tài trợ 400.000 euro từ NextGenerationEU, hiệp hội các tiểu thương hải sản đã triển khai hệ thống thanh toán và đặt hàng điện tử, thay thế hoàn toàn các tờ giấy ghi đơn thủ công và những hàng dài chờ giao dịch tại ngân hàng.

"Chúng tôi tiết kiệm được rất nhiều thời gian," ông Christian Cobo vừa chuẩn bị bán những con cá ngừ khổng lồ vừa chia sẻ.

Quỹ chưa từng có tiền lệ của EU

Trọng tâm của NextGenerationEU là Quỹ Phục hồi và Tăng cường Khả năng chống chịu (Recovery and Resilience Facility – RRF), được thành lập trong đại dịch năm 2020.

Đến nay, quỹ đã phê duyệt 577 tỷ euro dưới hình thức viện trợ và cho vay.

Đây là lần đầu tiên EU chi tiêu một lượng tiền lớn đến vậy trong khoảng thời gian ngắn đến vậy.

Quan trọng hơn, nguồn vốn này được huy động thông qua nợ chung của toàn EU.

Những người ủng hộ hội nhập châu Âu gọi đây là "khoảnh khắc Hamilton", liên hệ với quyết định của Alexander Hamilton – Bộ trưởng Tài chính đầu tiên của Mỹ – khi phát hành trái phiếu liên bang để tăng quyền lực tài chính của chính phủ trung ương.

Mục tiêu của RRF là:

• thúc đẩy phục hồi sau suy thoái vì Covid-19, đặc biệt tại các nước Nam Âu;
• đẩy nhanh quá trình chuyển đổi xanh và số hóa;
• gắn việc giải ngân với các cải cách nhằm nâng cao hiệu quả nền kinh tế.

Khoản giải ngân cuối cùng dự kiến hoàn tất vào cuối năm 2026.

Vậy chương trình này có thành công không?

Câu trả lời là: Có, nhưng chưa nhiều

Hai nước nhận được nhiều tiền nhất là:

• Italy: 194 tỷ euro.
• Tây Ban Nha: 120 tỷ euro.

Hai quốc gia này chiếm hơn 40% tổng quy mô quỹ.

Thoạt nhìn, Tây Ban Nha rõ ràng thành công hơn Italy.

Khi RRF bắt đầu, chính phủ Italy kỳ vọng tốc độ tăng trưởng GDP sẽ tăng từ mức trung bình khoảng 1% lên 3,6% vào năm 2026.

Thực tế lại hoàn toàn khác.

Kể từ năm 2023, tăng trưởng GDP hàng năm của Italy luôn dưới 1%.

Trong khi đó, Tây Ban Nha duy trì mức tăng trưởng từ 2,5% trở lên mỗi năm kể từ năm 2021.

Italy sử dụng quỹ kém hiệu quả

Một phần nguyên nhân nằm ở cách hai nước triển khai nguồn vốn.

Theo hai nhà kinh tế Tito Boeri và Roberto Perotti của Đại học Bocconi (Milan), Italy có nguy cơ kết thúc chương trình với:

"Khoản nợ lớn hơn trước nhưng vẫn chưa giải quyết được những điểm yếu mang tính cơ cấu."

Hai chuyên gia cho rằng nhiều dự án của Italy quá nhỏ nhặt hoặc không khả thi.

Khác với kế hoạch có định hướng rõ ràng của Hy Lạp, chiến lược sử dụng quỹ của Italy thiếu tính nhất quán.

Nhưng Tây Ban Nha cũng không thể nhận hết công lao

Theo Ignacio de la Torre của Arcano Partners, phần lớn sự phục hồi của Tây Ban Nha không đến từ RRF.

Ông nhận xét:

"Nền kinh tế phục hồi sau đại dịch nhanh hơn rất nhiều so với mọi dự báo."

Tây Ban Nha đã tiến hành một số cải cách đáng chú ý, chẳng hạn:

• chấm dứt tình trạng doanh nghiệp kéo dài vô thời hạn các hợp đồng lao động tạm thời;
• cắt giảm các rào cản pháp lý đối với doanh nghiệp nhỏ và startup.

Dù vậy, năng suất lao động vẫn tăng khá chậm, chỉ đạt 0,7% trong năm ngoái, theo Eurostat.

Động lực tăng trưởng lớn nhất lại là... nhập cư

Theo Ngân hàng Trung ương Tây Ban Nha:

• khoảng 50% tăng trưởng GDP đến từ làn sóng nhập cư quy mô lớn bổ sung lực lượng lao động;
• khoảng 2/3 số việc làm mới cũng nhờ yếu tố này.

Trong khi đó, Italy lại siết chặt nhập cư.

Ngoài ra, ngành du lịch và xuất khẩu dịch vụ cũng đóng góp đáng kể cho tăng trưởng của Tây Ban Nha.

Bộ trưởng Kinh tế Carlos Cuerpo cho rằng RRF đã giúp GDP tăng thêm khoảng 3 điểm phần trăm.

Tuy nhiên, tổ chức nghiên cứu Funcas ước tính khoản tiền từ RRF chỉ đóng góp tối đa 14% tổng mức tăng trưởng kinh tế của Tây Ban Nha trong giai đoạn 2021–2025.

Lợi ích có thể chỉ xuất hiện trong dài hạn

Nhiều chuyên gia cho rằng tác động thực sự của RRF cần thêm thời gian để đánh giá.

Ông Manuel Hidalgo từ Đại học Seville nhận định:

"Các dự án đang được triển khai, nhưng phải vài năm nữa mới có thể biết hiệu quả thực sự."

Tây Ban Nha đã dùng một phần nguồn vốn để đầu tư vào các ngành công nghiệp chiến lược như:

• xe điện;
• pin;
• năng lượng hydro xanh.

Tại vùng Andalucía, công ty năng lượng Moeve đang xây dựng nhà máy hydro xanh trị giá 1 tỷ euro, lớn nhất Nam Âu, với 300 triệu euro từ RRF.

Giám đốc điều hành Maarten Wetselaar cho biết ông kỳ vọng giá thiết bị điện phân sản xuất hydro sẽ giảm khoảng 30% trong vòng 5 năm tới.

Theo ông:

"Nguồn vốn của nhà nước giúp bù đắp bất lợi của những người đi tiên phong."

Italy vẫn còn cơ hội

Italy cũng có thể thu được nhiều lợi ích hơn trong tương lai.

Một trong những cải cách mà Ủy ban châu Âu yêu cầu là đẩy nhanh hệ thống tư pháp.

Việc giải quyết quá chậm các vụ kiện liên quan đến thu hồi nợ và tranh chấp thương mại từ lâu đã khiến doanh nghiệp nước ngoài e ngại đầu tư vào Italy.

Theo giáo sư Gian Luigi Gatta của Đại học Milan, thời gian xét xử trung bình đã giảm 28% so với năm 2019.

Bên cạnh đó, Italy dự kiến tăng thêm khoảng 150.000 chỗ gửi trẻ, so với mức 378.500 chỗ hiện có vào năm 2024.

Đây là yếu tố quan trọng giúp nhiều phụ nữ tham gia thị trường lao động hơn.

Tuy nhiên, việc duy trì nguồn tài chính cho các nhà trẻ sau khi RRF kết thúc sẽ là một thách thức.

Ngoài ra, quỹ còn hỗ trợ xây dựng tuyến đường sắt cao tốc nối Naples và Bari, dự kiến hoàn thành vào năm 2030, kết nối hai thành phố lớn nhất miền Nam Italy.

Những hạn chế mang tính cấu trúc

Theo The Economist, nhiều điểm yếu của RRF xuất phát ngay từ thiết kế ban đầu.

Trong giai đoạn đại dịch, EU ưu tiên giải ngân càng nhanh càng tốt để ngăn kinh tế rơi vào suy thoái kéo dài.

Điều này dẫn đến hai hệ quả:

• một phần tiền được dùng cho các dự án vốn dĩ cũng sẽ được triển khai dù không có RRF;
• phần lớn nguồn vốn được chuyển cho từng chính phủ quốc gia, thay vì đầu tư vào các dự án quy mô toàn châu Âu hoặc hạ tầng xuyên biên giới.

Ông Manuel Hidalgo nhận xét:

"Châu Âu vẫn chưa thực sự hiểu rằng nhiều việc cần phải được thực hiện ở quy mô toàn lục địa."

Theo The Economist