Liệu nước Mỹ có thể đào tạo lại lực lượng lao động trước khi AI khiến họ bị bỏ lại phía sau?

Thành công sẽ đòi hỏi đầu tư vào con người nghiêm túc như cách nước Mỹ đang đầu tư vào chip bán dẫn

Kimberly Brady, 53 tuổi, sống tại bang California, gần như đã cạn kiệt mọi cơ hội nghề nghiệp. Dù có bằng cử nhân tâm lý học, bà vẫn mắc kẹt trong công việc lương thấp tại Costco, nơi bà bán đồ điện tử và trang sức. Sau khoảng 620 lần nộp đơn xin việc không thành công vào các vị trí chăm sóc khách hàng và bán hàng – những lĩnh vực đang ngày càng bị AI thay đổi – bà quyết định chuyển hướng sang bộ phận kính mắt của Costco. Vì công ty không có chương trình đào tạo chính thức, bà tự dành sáu tháng học nghề đo mắt qua sách giáo khoa và YouTube, vượt qua hai kỳ thi quốc gia và tự bỏ ra hàng nghìn USD để lấy hai chứng chỉ hành nghề. Tuy nhiên, nỗ lực đó vẫn chưa đủ. Do không có kinh nghiệm thực tế, bà cho biết các nhà tuyển dụng "vẫn không chịu tuyển tôi".

Câu chuyện của Brady phản ánh một vấn đề lớn hơn nhiều: việc chuyển đổi nghề nghiệp ở Mỹ vốn đã khó khăn và AI có thể khiến nhu cầu này tăng mạnh trong những năm tới. Theo Goldman Sachs, khoảng 10 triệu việc làm có thể bị thay thế trong thập kỷ tới. Những công việc văn phòng trình độ đầu vào và các vị trí hành chính mang tính lặp lại được đánh giá là dễ bị tác động nhất, khiến cả lao động mới và lao động đang đi làm đều đối mặt với rủi ro. Mặc dù làn sóng sa thải quy mô lớn vẫn chưa xảy ra, nỗi lo đã lan rộng trong xã hội khi gần 20% người lao động Mỹ tin rằng AI sẽ khiến họ mất việc trong vòng năm năm tới.

Lịch sử cho thấy các cuộc cách mạng công nghệ, từ điện khí hóa đến máy tính, đều từng thay thế một số công việc nhưng đồng thời tạo ra nhiều ngành nghề mới. Ngày nay, một số nhà công nghệ như Elon Musk hình dung về một tương lai mà thu nhập cơ bản phổ quát ở mức cao sẽ giúp con người duy trì cuộc sống ngay cả khi lao động có trả lương dần thu hẹp. Tuy nhiên, phần lớn giới chính trị không xem đây là giải pháp phù hợp. Thay vào đó, họ cho rằng cần xây dựng một hệ thống có thể giúp người trẻ bước vào thị trường lao động, hỗ trợ người đang đi làm thích nghi với những thay đổi do AI tạo ra và tạo điều kiện để những người mất việc chuyển sang các nghề mới trước khi làn sóng gián đoạn thực sự diễn ra.

Thành tích của Mỹ trong việc xử lý các cú sốc lao động trước đây không mấy khả quan. Trong giai đoạn 2000–2011, nước này mất gần 6 triệu việc làm trong ngành sản xuất, trong đó khoảng 1 triệu việc làm biến mất do cạnh tranh từ hàng nhập khẩu Trung Quốc. Chương trình Trade Adjustment Assistance (TAA) của chính phủ liên bang được triển khai nhằm hỗ trợ đào tạo nghề và kéo dài trợ cấp thất nghiệp cho những người chứng minh được rằng họ mất việc vì thương mại. Những người tham gia chương trình có thời gian làm việc nhiều hơn khoảng ba tháng so với nhóm không tham gia và kiếm thêm khoảng 50.000 USD trong mười năm tiếp theo.

Dù vậy, phạm vi của chương trình TAA rất hạn chế. Đầu những năm 2000, chỉ khoảng 160.000 người mỗi năm đủ điều kiện nhận hỗ trợ trong khi ngành sản xuất mất khoảng 500.000 việc làm mỗi năm. Trong số những người đủ điều kiện, chỉ khoảng 40.000 người thực sự tham gia đào tạo vì thủ tục phức tạp và thời gian chờ gần một năm mới có thể bắt đầu khóa học. Hậu quả là nhiều cộng đồng địa phương rơi vào suy thoái kéo dài, góp phần thúc đẩy làn sóng chủ nghĩa dân túy tại Mỹ.

Theo bài báo, cú sốc do AI tạo ra sẽ khác với làn sóng mất việc trong ngành sản xuất. Thay vì tập trung ở các nhà máy, AI chủ yếu ảnh hưởng đến các công việc văn phòng phân bố trên khắp cả nước. Việc làm có thể biến mất thông qua việc doanh nghiệp giảm tuyển dụng hoặc sa thải theo từng đợt thay vì đóng cửa hàng loạt nhà máy. Người trẻ sẽ gặp khó khăn hơn khi tìm kiếm công việc đầu tiên, trong khi phụ nữ không có bằng đại học bốn năm – nhóm tập trung nhiều ở các công việc thư ký, hành chính, tổng đài và back-office – được đánh giá là đối mặt với rủi ro đặc biệt cao.

Một trong những vấn đề lớn nhất là hệ thống đào tạo của Mỹ vẫn dựa trên giả định rằng người lao động chỉ cần học nghề một lần khi bắt đầu sự nghiệp và nếu thất nghiệp thì sẽ sớm quay lại công việc tương tự. Khoảng 40% học sinh tốt nghiệp trung học theo học đại học bốn năm và 61% sinh viên ra trường mang theo nợ học phí. Trong khi đó, các trường cao đẳng cộng đồng – nơi đảm nhận phần lớn hoạt động đào tạo nghề ngắn hạn – chỉ nhận khoảng 25 tỷ USD ngân sách công mỗi năm để phục vụ khoảng 8 triệu người.

Nguồn lực dành riêng cho người mất việc còn khiêm tốn hơn nữa, đặc biệt sau khi chương trình TAA ngừng tiếp nhận người mới từ năm 2022. Năm 2023, chương trình đào tạo chính của liên bang dành cho người thất nghiệp chỉ chi 170 triệu USD để đào tạo khoảng 39.000 người. Người tham gia chỉ nhận được một khoản hỗ trợ nhỏ nhằm chi trả cho các khóa học được phê duyệt. Một số chương trình đạt kết quả tích cực nhưng nhiều chương trình hoạt động kém hiệu quả. Theo Gina Raimondo, cựu Bộ trưởng Thương mại Mỹ, toàn bộ hệ thống hiện nay được thiết kế để tài trợ dựa trên số lượng người tham gia thay vì kết quả đầu ra, khiến mạng lưới đào tạo trở nên manh mún và thiếu nguồn lực.

Để chuẩn bị cho tương lai, bài báo cho rằng Mỹ cần tạo ra nhiều con đường bước vào thị trường lao động ngoài mô hình đại học bốn năm truyền thống. Một giải pháp đã chứng minh hiệu quả là các chương trình đào tạo theo ngành, trong đó doanh nghiệp, đơn vị đào tạo và các tổ chức trung gian cùng xây dựng chương trình học dựa trên nhu cầu tuyển dụng thực tế. Các nghiên cứu trong lĩnh vực y tế, hỗ trợ công nghệ thông tin và sản xuất cho thấy mô hình này có thể giúp người học tăng thu nhập từ 11% đến 40% trong dài hạn.

Bên cạnh đó, chương trình học nghề kết hợp giữa làm việc có lương và đào tạo bài bản cũng được xem là một hướng đi đầy triển vọng. Tuy nhiên, hiện Mỹ chỉ có khoảng 800.000 học viên học nghề, chưa bằng một nửa so với Đức dù dân số Mỹ lớn gấp bốn lần. Hơn nữa, phần lớn các chương trình học nghề của Mỹ vẫn tập trung vào lĩnh vực xây dựng và các nghề thủ công thay vì mở rộng sang những ngành nghề mới.

Một số sáng kiến đang được triển khai nhằm thử nghiệm các mô hình đào tạo mới. Tổ chức phi lợi nhuận RAISE US, do Gina Raimondo và cựu Thống đốc bang Indiana Eric Holcomb đồng sáng lập, đang phối hợp với các bang, doanh nghiệp và đơn vị đào tạo để phát triển các chương trình thí điểm. Tại bang Maryland, chương trình này bổ sung hoạt động huấn luyện, đào tạo nghề và xây dựng lộ trình việc làm dài hạn trong lĩnh vực y tế và giáo dục cho những thanh niên làm việc tại các tổ chức phi lợi nhuận. Tuy nhiên, các mô hình này hiện vẫn chỉ ở quy mô thử nghiệm.

Đối với những người đang đi làm, AI không chỉ thay đổi cách họ thực hiện công việc mà còn có thể khiến nhiều vị trí biến mất hoàn toàn. Hiện nay, nhiều doanh nghiệp lớn đã triển khai các chương trình đào tạo nội bộ nhằm giúp nhân viên sử dụng AI hiệu quả hơn. Tuy nhiên, với không ít người, điều họ cần không phải là phiên bản mới của công việc cũ mà là một nghề nghiệp hoàn toàn khác.

Salesforce được bài báo xem là một ví dụ đáng chú ý. Công ty đã xây dựng nền tảng Career Connect để đánh giá kỹ năng hiện có của nhân viên, gợi ý các vị trí nội bộ phù hợp và đề xuất các khóa học cần thiết, đồng thời hỗ trợ chi phí lấy bằng cấp chính thức. Điều đáng nói là chính Salesforce cũng là doanh nghiệp đang chịu sức ép cạnh tranh từ AI, song họ đã chủ động đầu tư vào việc giúp nhân viên thích nghi. Dù vậy, những hệ thống hỗ trợ chuyển đổi nghề nghiệp nội bộ như vậy vẫn còn rất hiếm tại Mỹ.

Thách thức lớn nhất hiện nay là chưa ai thực sự biết người lao động nên được đào tạo để làm công việc gì trong tương lai. Bang Connecticut đang nghiên cứu khả năng đào tạo lại nhân viên back-office sang lĩnh vực y tế, nhưng không phải ai cũng phù hợp với nghề mới. Theo Lee Lilley, Bộ trưởng Thương mại bang North Carolina, việc chuyển đổi nghề nghiệp không chỉ là vấn đề kỹ năng mà còn liên quan đến danh dự và bản sắc nghề nghiệp của mỗi người. Ông cho rằng thật khó để yêu cầu một người đã làm công việc văn phòng suốt 20 năm chuyển sang trở thành thợ hàn.

Chính vì sự bất định này, hệ thống đào tạo cần trở nên linh hoạt hơn và doanh nghiệp phải tham gia sâu hơn vào quá trình thiết kế chương trình học. Trường hợp của Kimberly Brady tại Costco cho thấy điều đó. Cuối cùng bà cũng được chuyển sang bộ phận kính mắt sau khi công ty cho phép đào tạo chéo, nhưng đây chỉ là một giải pháp mang tính cá biệt chứ chưa phải mô hình có thể áp dụng trên quy mô lớn.

Trong tương lai, khi công nghệ khiến con người phải thay đổi nghề nghiệp thường xuyên hơn, nhiều người có thể phải học lại nhiều lần trong suốt sự nghiệp. Tuy nhiên, sự hỗ trợ của chính phủ vẫn còn rất hạn chế. Đạo luật One Big Beautiful Bill Act của Donald Trump đã mở rộng học bổng Pell cho các khóa đào tạo nghề kéo dài từ 8 đến 15 tuần, nhưng Văn phòng Ngân sách Quốc hội dự báo đến năm 2034 chương trình cũng chỉ hỗ trợ thêm khoảng 100.000 người mỗi năm với mức trung bình khoảng 2.200 USD, thấp hơn rất nhiều so với chi phí của các khóa đào tạo chất lượng cao và quy mô gần 40 tỷ USD mà chương trình Pell Grant dành cho đại học bốn năm phân bổ hằng năm.