Liệu AI có tạo ra một xã hội “tân phong kiến”?

Sự phát triển nhanh chóng của trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm dấy lên những tranh luận không chỉ về việc làm và năng suất, mà còn về khả năng công nghệ này làm thay đổi cấu trúc xã hội, gia tăng bất bình đẳng và ảnh hưởng đến năng lực tư duy độc lập của con người.

AI có thể làm suy giảm khả năng dịch chuyển xã hội?

Trong một bài luận có tiêu đề “The AI Apocalypse Is Already Here”, Gregory Conti, phó giáo sư và sử gia tư tưởng tại Đại học Princeton, đưa ra cảnh báo rằng AI có thể tạo ra những tác động sâu rộng đối với cấu trúc kinh tế và xã hội.

Một trong những lập luận đáng chú ý là sự phát triển của AI có thể làm suy giảm khả năng dịch chuyển xã hội. Trong xã hội hiện đại, một cá nhân có thể cải thiện vị thế kinh tế thông qua giáo dục, năng lực chuyên môn và lao động.

Tuy nhiên, nếu năng lực nhận thức ngày càng được thay thế hoặc vượt qua bởi các hệ thống AI, lợi thế của những người sở hữu nhiều vốn có thể được khuếch đại.

Các doanh nghiệp và cá nhân có nguồn lực tài chính lớn có thể đầu tư vào hạ tầng tính toán, dữ liệu và những mô hình AI tiên tiến để nâng cao năng suất. Khi máy móc ngày càng đảm nhiệm nhiều công việc đòi hỏi tư duy, lợi thế cạnh tranh của lao động con người có thể bị thu hẹp.

Theo lập luận này, AI có nguy cơ khiến vốn và năng lực tính toán trở thành những yếu tố quyết định ngày càng lớn đối với việc tạo ra của cải. Nếu cơ hội tiếp cận công nghệ không được phân bổ đồng đều, khoảng cách giữa nhóm sở hữu vốn và phần còn lại của xã hội có thể tiếp tục mở rộng.

Khác biệt của AI nằm ở việc thay thế hoạt động nhận thức

AI cũng khác nhiều công nghệ trước đây ở khả năng trực tiếp tham gia vào những hoạt động vốn được xem là đặc trưng của con người.

Các cuộc cách mạng công nghệ trước đây chủ yếu hỗ trợ hoặc thay thế sức lao động thể chất, tự động hóa các phép tính hoặc nâng cao hiệu quả sản xuất. Trong khi đó, AI có thể tham gia vào việc viết, phân tích thông tin, sáng tạo nội dung, lập trình và đưa ra các đánh giá.

Điều này tạo ra một vấn đề khác: con người có thể dần phụ thuộc vào kết quả do AI tạo ra mà bỏ qua quá trình tư duy để hình thành kết quả đó.

Trong giáo dục và công việc, AI có thể giúp rút ngắn đáng kể thời gian đọc tài liệu, tổng hợp thông tin và viết nội dung. Tuy nhiên, chính quá trình tìm kiếm, phân tích, phản biện và tự sửa chữa cũng là cách con người phát triển khả năng phán đoán và hiểu sâu vấn đề.

Nếu những công đoạn này liên tục được giao cho máy móc, con người có thể đạt hiệu suất cao hơn nhưng đồng thời đứng trước nguy cơ suy giảm một số kỹ năng nhận thức nếu không còn chủ động thực hiện chúng.

Khi AI trở thành công nghệ khó có thể từ chối

Một khía cạnh khác được đặt ra là “quyền lực mạng lưới” (network power), khái niệm được giáo sư David Grewal phát triển và được sử dụng để lý giải cách một công nghệ có thể trở nên gần như bắt buộc dù không có quy định chính thức yêu cầu mọi người phải sử dụng.

Điện thoại thông minh là một ví dụ điển hình. Không có luật nào buộc mọi người phải sở hữu điện thoại thông minh, nhưng khi trường học, doanh nghiệp, ngân hàng và các dịch vụ công chuyển sang nền tảng số, việc không sử dụng công nghệ có thể khiến một cá nhân gặp nhiều bất tiện.

AI có thể tạo ra một cơ chế tương tự.

Khi doanh nghiệp mặc định sử dụng AI trong quy trình làm việc, trường học đưa AI vào hoạt động học tập và các dịch vụ ngày càng phụ thuộc vào công nghệ này, việc từ chối sử dụng AI có thể khiến cá nhân gặp bất lợi về năng suất, cơ hội việc làm hoặc khả năng tiếp cận dịch vụ.

Khi đó, quyền lựa chọn vẫn tồn tại trên lý thuyết nhưng chi phí của việc không sử dụng công nghệ có thể ngày càng cao.

Nguy cơ hình thành một trật tự “tân phong kiến”

Khái niệm “tân phong kiến” trong tranh luận về AI không nhất thiết được hiểu theo nghĩa xã hội quay trở lại mô hình phong kiến truyền thống. Nó chủ yếu đề cập đến nguy cơ quyền lực và của cải tập trung vào một nhóm nhỏ những người kiểm soát các nguồn lực công nghệ quan trọng.

Nếu AI trở thành yếu tố quyết định năng suất và khả năng tạo ra giá trị, những cá nhân và doanh nghiệp sở hữu vốn, dữ liệu, hạ tầng tính toán và các mô hình AI tiên tiến có thể nắm giữ lợi thế ngày càng lớn.

Trong kịch bản cực đoan, sự kết hợp giữa vốn và AI có thể tạo ra một vòng lặp: nguồn vốn lớn giúp tiếp cận công nghệ tốt hơn, công nghệ giúp tạo ra nhiều giá trị hơn, từ đó tiếp tục củng cố lợi thế về vốn.

Nếu không có cơ chế phân phối cơ hội tiếp cận công nghệ và thành quả từ AI, khoảng cách kinh tế có thể ngày càng khó thu hẹp. Đây chính là cơ sở cho những cảnh báo về khả năng AI làm suy yếu cơ hội dịch chuyển giữa các tầng lớp xã hội.

Tranh luận không chỉ nằm ở việc có nên phát triển AI

Gregory Conti đưa ra quan điểm khá quyết liệt khi kêu gọi dừng phát triển và tìm cách loại bỏ  AI khỏi xã hội dân sự vì những tác động mà ông cho rằng đang xuất hiện.

Tuy nhiên, việc ngăn chặn hoàn toàn AI gần như khó trở thành một giải pháp thực tế khi công nghệ này đã được triển khai rộng rãi trong kinh doanh, giáo dục, nghiên cứu và đời sống.

Vấn đề quan trọng hơn có thể nằm ở cách xã hội kiểm soát và phân bổ lợi ích từ AI. Những câu hỏi về quyền sở hữu dữ liệu, khả năng tiếp cận công nghệ, quyền lợi người lao động, giáo dục và tiêu chuẩn an toàn sẽ ngày càng trở nên quan trọng khi AI tiếp tục phát triển.

Cuộc tranh luận vì thế không chỉ xoay quanh việc AI có thể tạo ra bao nhiêu năng suất hay khi nào xuất hiện siêu trí tuệ. Quan trọng hơn, xã hội cần xác định cách để công nghệ phục vụ con người mà không làm suy yếu năng lực tư duy, cơ hội dịch chuyển xã hội và quyền tự quyết của mỗi cá nhân.