Những bức tường biên giới là biểu tượng của quyền lực – và cũng là tượng đài của sự ảo tưởng

Một chuyến đi dọc Bức tường Hadrian vào mùa hè cũng là cuộc hẹn với lịch sử

Đối với các bộ lạc Caledonia ở phía bắc nước Anh cách đây gần 2.000 năm, Bức tường Hadrian hẳn là một công trình khiến người ta phải kinh ngạc. Tại Winshields Crags – điểm cao nhất của bức tường – công trình sừng sững trên mép vách đá dựng đứng, tạo nên một tuyến phòng thủ đầy uy nghi. Với những binh sĩ La Mã xây dựng nó vào thế kỷ II sau Công nguyên, việc vận chuyển từng khối đá lên độ cao ấy là một công việc vô cùng khổ cực. Ngày nay, ngay cả những du khách chỉ mang theo chai nước khi đi bộ dọc tuyến đường này cũng có thể thở dốc vì mệt. Một người vừa leo vừa thốt lên: "Đám người La Mã này chắc hẳn đã điên rồi."

Trong gần 300 năm, Bức tường Hadrian được canh giữ bởi các cung thủ đến từ Syria, kỵ binh Thrace và nhiều đơn vị quân đội khác được Đế chế La Mã điều đến tiền đồn xa xôi nhất ở phía bắc. Thế nhưng, nếu đi dọc đoạn tường đẹp như tranh vẽ này ngày nay, người ta không còn gặp những đoàn quân mà thay vào đó là các du khách Mỹ say mê lịch sử, những người Scandinavia được trang bị đầy đủ cho hành trình và các bậc cha mẹ đang cố ngăn con mình ăn hết đồ ăn vặt quá sớm. Bức tường vẫn là một công trình đồ sộ, nhưng nó thực sự là tượng đài cho điều gì? Đó là câu hỏi mà nhiều du khách cũng thường đặt ra khi đứng trước các di tích cổ đại.

Một câu trả lời dễ thấy là đây là biểu tượng của quyền lực. Năm 122 sau Công nguyên, Hoàng đế Hadrian ra lệnh xây dựng bức tường và chỉ trong một thời gian tương đối ngắn – ít nhất là nếu so với nhiều dự án tường biên giới hiện đại – công trình đã hoàn thành. Bức tường dài khoảng 117 km, chạy ngang qua điểm hẹp nhất của tỉnh Britannia thuộc La Mã. Ngày nay, khi đi giữa những tàn tích của các tháp canh, pháo đài và doanh trại, du khách có thể hình dung mình là một người lính La Mã phải đối mặt với các bộ lạc bị coi là "man rợ", kỷ luật quân đội khắc nghiệt, những cơn gió lạnh buốt từ phía tây và mùa đông giá rét. Những người may mắn nhất còn được gia đình gửi từ quê nhà tất ấm và đồ lót để chống chọi với khí hậu khắc nghiệt.

Tuy nhiên, đứng trên những mỏm đá ấy cũng khiến người ta nhận ra một trong những khó khăn lớn nhất của việc nghiên cứu lịch sử, đặc biệt là những giai đoạn xa xưa với rất ít tư liệu còn sót lại. Phần lớn những gì được ghi chép đều xoay quanh chiến tranh và hầu hết đều nói về đàn ông: họ đứng gác ở đâu, sử dụng loại vũ khí nào, bảo vệ quân kỳ và tiền lương ra sao, hay sau khi lĩnh lương thì họ đến đâu để uống rượu, tắm và vui chơi. Khi cố gắng tìm kiếm dấu vết của những con người từng sống, thứ còn lại trước mắt chỉ là những đống đá vô tri của các tháp canh đã đổ nát.

Có lẽ chính vì vậy mà một trong những điểm dừng chân nổi tiếng nhất dọc Bức tường Hadrian lại không phải là một di tích La Mã, mà là một thứ hoàn toàn không còn tồn tại. Đó là cây phong Sycamore nổi tiếng từng mọc giữa khe núi Sycamore Gap. Năm 2023, hai kẻ phá hoại đã cưa đổ cái cây, gây nên làn sóng phẫn nộ trên khắp nước Anh. Danh tiếng của thủ phạm còn lan rộng hơn nhiều kẻ giết người, còn cái cây sau khi biến mất lại càng trở nên nổi tiếng hơn. Một du khách nhìn khoảng trống nơi cây từng đứng không giấu được tiếc nuối: "Thật buồn." Theo tác giả, hình ảnh cây phong bị đốn hạ lại gợi nhiều cảm xúc hơn cả những người lính La Mã đã biến mất không để lại dấu vết.

Nhưng cảm giác đó thay đổi khi tiếp tục đi về phía nam qua những cánh đồng hoang phủ đầy hoa dại và phân cừu để đến bảo tàng Vindolanda, nơi từng là một pháo đài La Mã cùng khu dân cư liền kề. Tại đây, lịch sử hiện lên sống động hơn nhiều qua những hiện vật đời thường. Người ta tìm thấy những đôi giày trẻ em, một thanh kiếm đồ chơi, hay một chiếc vò đựng ô liu có khắc tên chủ nhân để tránh bị đồng đội lấy mất – chẳng khác nào một người ở chung căn hộ dán tên lên hộp sữa của mình ngày nay. Những mảnh vỡ của một chiếc bình thủy tinh trang trí tinh xảo được phát hiện ở nhiều vị trí khác nhau, khiến một hướng dẫn viên suy đoán rằng có lẽ một cô gái nô lệ đã vô tình làm vỡ chiếc bình rồi cố tình vứt các mảnh đi khắp nơi để che giấu sự việc. Đặc biệt, trên một tấm bảng gỗ dùng để viết thư, các nhà khảo cổ tìm thấy lời mời sinh nhật của vợ một vị chỉ huy gửi cho người bạn của mình – giống như một tấm bưu thiếp thời La Mã.

Những phát hiện ấy cho thấy cuộc sống dọc Bức tường Hadrian không chỉ xoay quanh việc canh gác hay chống lại các cuộc tấn công của kẻ thù. Thực tế, theo Giáo sư Greg Woolf của Đại học New York, khu vực này "không phải là một nơi đặc biệt nguy hiểm" nếu so với nhiều vùng khác của Đế chế La Mã. Các bộ lạc sống phía bên kia bức tường quá thưa thớt để có thể tạo ra mối đe dọa thường trực. Hơn nữa, Bức tường Hadrian chưa bao giờ là một đường biên giới bất biến. Quân đội La Mã nhiều lần tiến sâu hơn vào khu vực ngày nay là Scotland cả trước và sau khi bức tường được xây dựng. Người kế vị Hoàng đế Hadrian thậm chí còn cho xây thêm một bức tường khác xa hơn về phía bắc, dù ngày nay ít người biết đến.

Theo Giáo sư Woolf, điều từng được xem là biểu tượng của sức mạnh đế quốc có thể thực chất chỉ là "một tượng đài cho cái tôi của Hoàng đế Hadrian". Khi Đế chế La Mã bắt đầu tan rã vào đầu thế kỷ V, các mệnh lệnh từ trung tâm không còn được gửi đến, tiền lương của binh lính cũng cạn dần, và có lẽ cả những đôi tất ấm từ quê nhà cũng không còn xuất hiện nữa. Những đơn vị quân cuối cùng chỉ còn chiến đấu để bảo vệ chính bản thân mình.

Bài báo kết luận rằng đó cũng là số phận lâu dài của hầu hết các đế chế và những bức tường đồ sộ. Ban đầu, người ta xây dựng chúng để phô diễn quyền lực, để kiểm soát địa hình hiểm trở, ngăn chặn kẻ thù hoặc kiểm soát chính người dân của mình. Nhưng theo thời gian, những công trình ấy dần trở thành biểu tượng của sự ảo tưởng. Thay vì mãi mãi ngăn được quân xâm lược, người nhập cư hay những người bất đồng chính kiến, các bức tường cuối cùng hoặc bị tháo dỡ để lấy vật liệu xây dựng – như nhiều đoạn của Vạn Lý Trường Thành ở Trung Quốc – hoặc trở thành điểm tham quan du lịch, giống như Bức tường Berlin.

Bức tường Hadrian ngày nay cũng đi theo con đường đó. Công trình từng là tuyến phòng thủ của một đế chế hùng mạnh giờ đây trở thành một di sản lịch sử và cung đường đi bộ nổi tiếng. Một du khách người Bỉ còn hài hước nhận xét rằng khu vực cực bắc của đế chế La Mã xưa có hai lợi thế chiến lược mà đến nay vẫn còn nguyên giá trị: khí hậu mát mẻ hơn nhiều so với phần còn lại của châu Âu đang nắng nóng, và sau một ngày đi bộ, du khách có thể thưởng thức món cá và khoai tây chiên đặc trưng của nước Anh. Nếu như ngày xưa nơi đây là tuyến biên giới được những người lính xa quê tuần tra, thì ngày nay nó lại trở thành một không gian yên bình để mọi người cùng gia đình và bạn bè tận hưởng thiên nhiên, lịch sử và những ký ức còn sót lại của một đế chế đã biến mất từ rất lâu.