Các nước buộc nền tảng gọi xe chi trả an sinh cho tài xế ra sao?

Từ bảo hiểm tai nạn, nghỉ ốm có lương đến quỹ hưu trí, nhiều quốc gia đang xây dựng cơ chế yêu cầu các nền tảng gọi xe và giao hàng chia sẻ một phần trách nhiệm an sinh với lực lượng tài xế.

Từ “đối tác” đến một nhóm lao động cần được bảo vệ

Sự phát triển nhanh của kinh tế nền tảng đang tạo ra một mô hình việc làm khác biệt so với quan hệ lao động truyền thống. Tài xế thường được các ứng dụng gọi là “đối tác” và được xem là lao động tự doanh, qua đó không nằm hoàn toàn trong hệ thống quyền lợi dành cho nhân viên thông thường.

Tại Việt Nam, vấn đề này đang nhận được nhiều sự quan tâm khi một bộ phận tài xế cho biết phải làm việc trong thời gian dài nhưng thu nhập vẫn thiếu ổn định. Một nghiên cứu được trình bày tại hội thảo về an sinh cho tài xế xe công nghệ ở TP HCM cho thấy mức chiết khấu phổ biến khoảng 20-30% doanh thu mỗi chuyến. Trong khi đó, tài xế vẫn phải tự chịu nhiều khoản chi phí như nhiên liệu, bảo dưỡng và bảo hiểm phương tiện.

Khảo sát cũng cho thấy khoảng 88% tài xế được hỏi mong muốn có cơ chế phù hợp để tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc. Gần 93% cho rằng nghề nghiệp và địa vị pháp lý của nhóm lao động này cần được công nhận rõ ràng hơn.

Những vấn đề trên đang thúc đẩy nhiều quốc gia tìm kiếm một mô hình pháp lý nằm giữa hai cách tiếp cận: coi tài xế hoàn toàn là lao động tự doanh hoặc xếp họ vào nhóm nhân viên truyền thống.

Mỗi quốc gia có một cách chia sẻ trách nhiệm

Tại Malaysia, tài xế công nghệ được yêu cầu tham gia chương trình bảo hiểm xã hội dành cho người tự kinh doanh từ năm 2017. Người chạy xe đóng khoản phí theo quy định, trong khi một số nền tảng như Grab có cơ chế hoàn lại một phần chi phí cho tài xế đáp ứng các điều kiện nhất định.

Ấn Độ cũng đưa khái niệm “lao động nền tảng” vào Bộ luật An sinh xã hội năm 2020. Nhóm này được xác định là những người làm việc ngoài mô hình quan hệ truyền thống giữa người sử dụng lao động và người lao động, nhưng vẫn thuộc phạm vi cần được tiếp cận các chính sách an sinh xã hội.

Tại Hàn Quốc, một số nhóm lao động nền tảng đã được tiếp cận các chế độ như bảo hiểm thất nghiệp và bảo hiểm liên quan đến thai sản.

Trong khi đó, tại Mỹ, một số bang đã đưa ra những quy định riêng sau các tranh chấp pháp lý kéo dài liên quan đến địa vị của tài xế công nghệ.

Tại New York, Uber và Lyft phải triển khai thêm nhiều quyền lợi từ năm 2024. Tài xế được áp dụng mức thu nhập tối thiểu theo giờ và được hưởng 1 giờ nghỉ ốm có lương sau mỗi 30 giờ làm việc, tối đa 56 giờ mỗi năm. Theo dữ liệu Uber công bố, mỗi giờ nghỉ ốm được tính ở mức 18,58 USD.

Washington cũng yêu cầu các nền tảng cung cấp mức lương tối thiểu, nghỉ phép có lương và một số quyền lợi khác theo thỏa thuận giữa doanh nghiệp, công đoàn và cơ quan lập pháp. Tại California, tài xế được áp dụng cơ chế thu nhập tối thiểu và có thể tiếp cận bảo hiểm y tế khi đáp ứng các điều kiện nhất định.

Singapore đưa tài xế vào khuôn khổ lao động nền tảng

Singapore là một trong những trường hợp đáng chú ý khi xây dựng riêng một nhóm pháp lý dành cho “người lao động nền tảng”, bao gồm tài xế gọi xe và nhân viên giao hàng qua ứng dụng.

Theo mô hình này, các nền tảng không chỉ cung cấp ứng dụng kết nối cung - cầu mà còn phải cùng người lao động đóng góp cho quỹ an sinh trung tâm CPF.

Với tài xế từ 35 tuổi trở xuống, phần đóng góp hiện được xác định ở mức 13% thu nhập ròng đối với người lao động và 7% đối với nền tảng. Tỷ lệ này được lên kế hoạch tăng dần, đến năm 2029 lần lượt đạt 20% và 17%, tương đương cơ chế áp dụng đối với lao động thông thường.

Thu nhập ròng dùng để tính khoản đóng góp không đơn giản là toàn bộ doanh thu. Singapore áp dụng tỷ lệ chi phí cố định để xác định phần thu nhập tính CPF, trong đó mức khấu trừ là 60% đối với ôtô và 35% đối với xe máy.

Cách tiếp cận này cho thấy một xu hướng đáng chú ý: thay vì buộc nền tảng phải chuyển toàn bộ tài xế thành nhân viên, nhà quản lý có thể xây dựng một khuôn khổ riêng để tài xế vẫn giữ tính linh hoạt nhưng được bổ sung các quyền lợi an sinh cơ bản.

Trung Quốc mở rộng bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp

Trung Quốc lựa chọn một hướng tiếp cận khác khi đưa tài xế công nghệ vào nhóm “việc làm mới”. Từ tháng 7/2022, nước này bắt đầu thí điểm bảo hiểm tai nạn nghề nghiệp dành cho nhóm lao động này.

Chi phí bảo hiểm được nền tảng chi trả, với nhiều phương thức tính khác nhau như theo từng đơn hàng, theo ngày, theo tháng hoặc theo hình thức tổng hợp.

Đến cuối tháng 6, chương trình đã bao phủ gần 30 triệu tài xế thuộc 11 nền tảng tại 17 địa phương. Từ tháng 7, chính sách được mở rộng trên phạm vi toàn quốc theo nguyên tắc triển khai từng bước đối với các doanh nghiệp đáp ứng điều kiện.

Mô hình của Trung Quốc tập trung trước hết vào một trong những rủi ro lớn nhất của nghề tài xế: tai nạn trong quá trình làm việc. Đây cũng là lĩnh vực mà người lao động tự doanh thường khó có được mức bảo vệ tương đương nhân viên chính thức.

Anh công nhận tài xế Uber là “worker”

Tại Anh, một bước thay đổi quan trọng diễn ra từ tháng 3/2021 khi tài xế Uber được công nhận là “worker”, một nhóm có địa vị pháp lý nằm giữa nhân viên chính thức và người tự doanh.

Theo cơ chế này, tài xế được đảm bảo mức thu nhập tối thiểu và quyền hưởng tiền nghỉ mát. Uber đồng thời đóng 3% thu nhập vào quỹ hưu trí cho tài xế, bên cạnh mức đóng góp 5% từ chính người lao động.

Điểm đáng chú ý của mô hình Anh là việc công nhận một địa vị pháp lý trung gian. Tài xế không trở thành nhân viên chính thức của nền tảng, nhưng cũng không hoàn toàn đứng ngoài hệ thống bảo vệ lao động.

Bài toán lớn nằm ở quyền kiểm soát của thuật toán

Sự khác biệt giữa các quốc gia phần lớn bắt nguồn từ một câu hỏi: tài xế công nghệ có thực sự tự do như một lao động tự doanh truyền thống?

Trên thực tế, nền tảng có thể sử dụng thuật toán để xác định giá chuyến đi, phân bổ đơn hàng và tác động đáng kể đến khả năng tạo thu nhập của tài xế. Trong khi đó, mỗi cá nhân tài xế thường không có nhiều khả năng thương lượng trực tiếp về các điều kiện này.

Vì vậy, nhiều chính phủ đang chuyển từ cách tiếp cận chỉ dựa trên việc phân loại “nhân viên” hay “tự doanh” sang xây dựng các cơ chế bảo vệ riêng cho lao động nền tảng.

Các chính sách được lựa chọn rất khác nhau: có nước tập trung vào bảo hiểm tai nạn, có nơi bổ sung lương tối thiểu và nghỉ phép, trong khi một số quốc gia đưa cả nền tảng và tài xế cùng đóng góp vào hệ thống hưu trí.

Kinh tế nền tảng đặt ra bài toán mới cho chính sách lao động

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) nhận định kinh tế nền tảng ngày càng có vai trò lớn tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương, đặc biệt trong bối cảnh nhiều nền kinh tế đang dựa nhiều hơn vào khu vực dịch vụ.

Mô hình này tạo thêm cơ hội việc làm và sự linh hoạt cho người lao động, nhưng đồng thời cũng làm xuất hiện những khoảng trống trong hệ thống an sinh truyền thống.

Thách thức đối với các nhà hoạch định chính sách là tìm được điểm cân bằng giữa tính linh hoạt mà nền kinh tế nền tảng mang lại và mức độ bảo vệ cần thiết cho người lao động.

Kinh nghiệm từ Malaysia, Singapore, Trung Quốc, Anh và một số bang của Mỹ cho thấy không có một mô hình duy nhất. Tuy nhiên, xu hướng chung là trách nhiệm an sinh đang dần được chia sẻ nhiều hơn giữa người lao động, nền tảng và hệ thống quản lý nhà nước, thay vì đặt phần lớn gánh nặng lên tài xế.