Bắt bệnh rủi ro siêu dự án hạ tầng: Cần cơ chế nào để bảo vệ hàng nghìn tỷ đồng vốn đầu tư công?

Khi quy mô các dự án cao tốc, đường sắt, sân bay, cảng biển và năng lượng ngày càng lớn, những sự cố phát sinh không còn giới hạn trong phạm vi một hạng mục.

Sáng 16/9,  tọa đàm "Quản trị rủi ro các dự án hạ tầng trong kỷ nguyên đầu tư công", với nội dung tập trung vào xu hướng quản trị rủi ro và giải pháp bảo hiểm trong bối cảnh Nghị định 220/2026/NĐ-CP ban hành đã được tổ chức.

Tại tọa đàm, các chuyên gia và đại diện ban quản lý dự án (BQLDA) cho rằng khi hàng loạt dự án hạ tầng quy mô lớn được đẩy mạnh triển khai và giải ngân, yêu cầu đặt ra không chỉ là kiểm soát tiến độ mà còn phải xây dựng cơ chế phòng ngừa, phân bổ và chuyển giao rủi ro phù hợp.

Quy mô dự án càng lớn, rủi ro càng có tính dây chuyền

Theo ông Đàm Đức Biên, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế Quản lý đầu tư xây dựng, Bộ Xây dựng, các dự án lớn có đặc điểm kỹ thuật phức tạp và nhiều gói thầu liên kết chặt chẽ. Vì vậy, rủi ro không chỉ gia tăng về quy mô mà còn thay đổi về tính chất.

Một sự cố tưởng như chỉ xảy ra ở một hạng mục có thể nhanh chóng ảnh hưởng đến nhiều khâu khác, từ chi phí, tiến độ cho tới khả năng vận hành của toàn bộ công trình.

Ông Biên chỉ ra 5 nhóm rủi ro cốt lõi đối với các dự án hạ tầng quy mô lớn.

Thứ nhất là rủi ro kỹ thuật. Các yếu tố như địa chất, nền móng, kết cấu ngầm và công nghệ thi công có thể tương tác với nhau, khiến sai sót tại một bộ phận phát sinh tác động dây chuyền.

Thứ hai là rủi ro tiến độ. Một sự cố kỹ thuật không chỉ kéo theo chi phí sửa chữa mà còn có thể làm chậm tiến độ, phát sinh thêm chi phí tài chính, nhân công và máy móc.

Thứ ba là rủi ro tại giao diện hợp đồng. Khi một dự án có hàng chục, thậm chí hàng trăm gói thầu, sự phụ thuộc giữa các nhà thầu và hợp đồng khiến việc phân định trách nhiệm và kiểm soát rủi ro trở nên phức tạp hơn.

Thứ tư là tác động xã hội. Các công trình trọng điểm thường liên quan trực tiếp đến giao thông, môi trường, hạ tầng hiện hữu và đời sống dân cư. Do đó, một sự cố lớn có thể gây thiệt hại cho cả những bên không trực tiếp tham gia dự án.

Cuối cùng là rủi ro tài chính. Với các dự án có tổng mức đầu tư hàng nghìn hoặc hàng chục nghìn tỷ đồng, ngay cả một tỷ lệ tổn thất tương đối nhỏ cũng có thể tương ứng với khoản thiệt hại rất lớn.

Theo ông Biên, với những dự án như vậy, quản trị rủi ro cần được đặt ra từ sớm, không chỉ tập trung vào phòng ngừa sự cố mà còn phải tính đến cơ chế chuyển giao rủi ro, trong đó bảo hiểm là một công cụ quan trọng.

Từ thực địa, đâu là những "điểm nóng" rủi ro?

Từ thực tế triển khai các dự án hạ tầng giao thông trọng điểm, ông Lê Văn Bình, Phòng Khoa học Công nghệ, BQLDA Thăng Long thuộc Bộ Xây dựng, cho rằng rủi ro xuất hiện ở nhiều khâu ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án.

Một trong những nhóm vấn đề phổ biến là tiến độ và mặt bằng. Việc chậm bàn giao mặt bằng, chậm huy động nguồn lực, thiếu vật liệu hoặc vướng thủ tục có thể làm ảnh hưởng trực tiếp đến kế hoạch thi công.

Bên cạnh đó là rủi ro liên quan đến địa chất và thiên tai. Những sai lệch trong khảo sát, thiết kế nếu kết hợp với các hiện tượng thời tiết cực đoan như mưa lớn, lũ lụt hay sạt lở có thể khiến hoạt động thi công bị gián đoạn.

Biến động chi phí cũng là vấn đề đáng lưu ý. Giá vật tư, nguyên nhiên liệu thay đổi có thể làm tăng đáng kể chi phí thực hiện dự án. Đặc biệt, khi giá nhiên liệu tăng, chi phí vận hành máy móc và phương tiện thi công cũng chịu tác động trực tiếp.

Ngoài ra, các dự án giao thông còn đối mặt với rủi ro về an toàn và trách nhiệm đối với bên thứ ba, nhất là tại những khu vực thi công giao cắt với khu dân cư hoặc hệ thống hạ tầng đang vận hành.

Từ góc độ quản lý, ông Bình cho biết BQLDA Thăng Long hướng tới việc nhận diện và kiểm soát rủi ro ngay từ giai đoạn chuẩn bị dự án thay vì chỉ xử lý khi sự cố xảy ra. Trong quá trình này, việc phối hợp với các doanh nghiệp bảo hiểm cũng được xem xét nhằm xây dựng các phương án phòng ngừa phù hợp.

Bảo hiểm cần được tính từ khâu chuẩn bị dự án

Đối với những dự án có nhiều gói thầu và mối liên kết phức tạp, đại diện BQLDA đường sắt thuộc Bộ Xây dựng cho rằng bảo hiểm không nên chỉ được nhìn nhận như một yêu cầu tuân thủ pháp luật.

Ông Nguyễn Văn Diệp, Trưởng phòng Thể chế hợp đồng của BQLDA đường sắt, cho biết cách tiếp cận đối với các dự án đường sắt quy mô lớn cần có sự khác biệt.

Nếu các dự án cải tạo đường sắt hiện hữu có thể được chia thành những gói thầu tương đối độc lập, các dự án đường sắt quốc gia thế hệ mới lại có mức độ liên kết cao hơn. Một sự cố tại một gói thầu có thể ảnh hưởng trực tiếp đến tiến độ của các gói thầu khác.

Từ thực tế đó, BQLDA đường sắt hướng tới phương án thuê đơn vị tư vấn bảo hiểm chuyên trách ngay từ giai đoạn chuẩn bị đầu tư và thiết kế.

Đơn vị tư vấn sẽ hỗ trợ xây dựng chương trình bảo hiểm tổng thể, có phạm vi bao phủ xuyên suốt vòng đời dự án. Đồng thời, đơn vị này có thể tham gia đánh giá và lựa chọn các doanh nghiệp bảo hiểm, tái bảo hiểm có năng lực và kinh nghiệm phù hợp với quy mô, đặc thù của từng dự án.

Cách tiếp cận này nhằm hướng tới việc quản trị rủi ro một cách chủ động, thay vì chỉ tìm kiếm giải pháp tài chính sau khi tổn thất đã xảy ra.

Bảo vệ vốn đầu tư công từ khâu phòng ngừa

Khi đầu tư công ngày càng đóng vai trò quan trọng trong phát triển hạ tầng, quy mô vốn đổ vào các dự án trọng điểm cũng ngày càng lớn. Điều này đồng nghĩa với việc những rủi ro phát sinh trong quá trình thi công có thể tạo ra tác động đáng kể đến hiệu quả sử dụng ngân sách.

Vấn đề đặt ra vì vậy không chỉ nằm ở việc hoàn thành một công trình đúng tiến độ mà còn là cách thiết lập một hệ thống quản trị rủi ro đủ khả năng ứng phó với những sự cố có tính liên kết.

Từ góc độ các ban quản lý dự án, xu hướng được nhấn mạnh là chuyển từ cách tiếp cận "bị động khắc phục" sang "chủ động phòng ngừa và chuyển giao rủi ro".

Trong mô hình này, bảo hiểm được xem là một trong những công cụ hỗ trợ chuyển giao rủi ro tài chính, bên cạnh các biện pháp quản lý kỹ thuật, hợp đồng, tiến độ và an toàn.

Với các siêu dự án hạ tầng có tổng mức đầu tư lên tới hàng nghìn, hàng chục nghìn tỷ đồng, việc nhận diện rủi ro từ sớm và xây dựng cơ chế ứng phó ngay từ giai đoạn chuẩn bị có thể trở thành một phần quan trọng trong bài toán bảo đảm hiệu quả sử dụng vốn đầu tư công.