Các quốc gia châu Phi đang dần quay lưng với đồng USD

Đồng nhân dân tệ và các đồng nội tệ có cơ hội hưởng lợi

Trên đường Cairo, tuyến phố thương mại sầm uất ở Lusaka, thủ đô Zambia, người mua và người bán từng mặc cả các mặt hàng như thiết bị điện tử, đồ nội thất và nhiều sản phẩm khác với giá niêm yết bằng USD. Trong nhiều thập kỷ, đồng bạc xanh đã ăn sâu vào nền kinh tế Zambia. Từ việc mua ô tô cho đến ký kết hợp đồng kinh doanh, các giao dịch giá trị lớn hầu như đều được thanh toán bằng USD. Những quyết định lãi suất của Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) tại Washington có thể tác động trực tiếp đến giá thực phẩm và tiền thuê nhà ở Zambia. Khi Zambia vỡ nợ vào năm 2020, sức mạnh của đồng USD càng khiến những tác động tiêu cực trở nên nghiêm trọng hơn.

Hiện nay, quốc gia miền Nam châu Phi này đang nỗ lực giảm sự phụ thuộc vào đồng USD. Tháng 10 năm ngoái, Zambia trở thành quốc gia đầu tiên tại châu Phi chấp nhận thanh toán tiền thuế và tiền bản quyền khai khoáng bằng đồng nhân dân tệ (NDT). Điều này giúp dòng vốn giữa Zambia và Trung Quốc – quốc gia mua nhiều đồng nhất lượng đồng (copper) của Zambia và cũng là chủ nợ lớn nhất của nước này – lưu chuyển thuận lợi hơn. Đồng thời, nó cũng giúp Zambia giảm mức độ phụ thuộc vào USD.

Không chỉ vậy, từ tháng 12, Ngân hàng Trung ương Zambia yêu cầu mọi giao dịch trong nước phải được thanh toán bằng đồng kwacha, qua đó thúc đẩy nhu cầu đối với đồng nội tệ. Những người vi phạm có thể bị phạt tiền, phạt tù tối đa hai năm hoặc chịu cả hai hình thức xử phạt.

Zambia là ví dụ tiêu biểu cho xu hướng đang diễn ra trên khắp châu Phi. Đồng USD vẫn giữ vai trò thống trị khi khoảng 70% nợ công nước ngoài của châu lục và phần lớn các giao dịch xuyên biên giới vẫn được định giá bằng đồng tiền này. Tuy nhiên, ngày càng nhiều quốc gia đang từng bước tìm kiếm những lựa chọn thay thế cho "vua USD".

Một trong những đồng tiền hưởng lợi là nhân dân tệ. Ai Cập, Nigeria và Nam Phi – ba nền kinh tế lớn nhất châu Phi – đã ký các thỏa thuận hoán đổi tiền tệ mới với Trung Quốc trong bối cảnh tỷ trọng thương mại thanh toán bằng nhân dân tệ ngày càng tăng.

Kenya cũng đã chuyển đổi các khoản vay bằng USD sang nhân dân tệ, qua đó có thể tiết kiệm tới 215 triệu USD chi phí lãi vay mỗi năm, tương đương gần 1/5 khoản thanh toán nợ cho Trung Quốc trong năm 2025. Hiện khoảng 2/3 dư nợ của Kenya với Trung Quốc đã được định danh bằng nhân dân tệ. Ethiopia và Mozambique cũng đang đàm phán các thỏa thuận tương tự.

Nhiều ngân hàng đang đầu tư xây dựng hạ tầng nhằm hỗ trợ các giao dịch bằng nhân dân tệ. Tháng 9 năm ngoái, Standard Bank, ngân hàng lớn nhất châu Phi xét theo tổng tài sản (trong đó Ngân hàng Công thương Trung Quốc - ICBC sở hữu một phần), trở thành ngân hàng đầu tiên trên lục địa kết nối với Hệ thống thanh toán liên ngân hàng xuyên biên giới của Trung Quốc (CIPS). Nhờ đó, doanh nghiệp có thể thanh toán trực tiếp bằng nhân dân tệ.

Absa, một trong những ngân hàng lớn nhất Nam Phi, cùng Ecobank, ngân hàng hoạt động tại hơn 30 quốc gia châu Phi, cũng đang thúc đẩy các dịch vụ thanh toán trực tiếp bằng nhân dân tệ.

Mặc dù số lượng giao dịch xuyên biên giới bằng nhân dân tệ vẫn còn khá nhỏ so với USD, quy mô của chúng đã tăng hơn 4 lần trong giai đoạn 2020–2024 (theo dữ liệu chính thức mới nhất).

Tuy nhiên, các chính phủ châu Phi không muốn chỉ đơn thuần chuyển từ phụ thuộc vào một đồng ngoại tệ sang phụ thuộc vào một đồng ngoại tệ khác. Vì vậy, họ cũng đang tăng cường thúc đẩy việc sử dụng chính đồng tiền của mình, cả trong nước – như chính sách của Zambia – lẫn trong thương mại xuyên biên giới.

Năm 2022, Ngân hàng Xuất nhập khẩu châu Phi (Afreximbank) và Liên minh châu Phi (AU) đã ra mắt Hệ thống Thanh toán và Thanh quyết toán Liên Phi (PAPSS). Nền tảng này cho phép các ngân hàng thanh toán thương mại nội khối bằng đồng nội tệ của các nước thành viên.

Hiện đã có hơn 160 ngân hàng thương mại và 22 ngân hàng trung ương tham gia hệ thống. Trong dài hạn, PAPSS có thể giúp doanh nghiệp tiết kiệm khoảng 5 tỷ USD mỗi năm nhờ giảm chi phí ngân hàng và chi phí chuyển đổi ngoại tệ.

Những hệ quả ngoài dự kiến trên thị trường ngoại hối

Dù những lợi ích kể trên khá rõ ràng, quá trình chuyển đổi có thể gây nhiều khó khăn cho các doanh nghiệp châu Phi vốn đã quen sử dụng USD trong nhiều năm, theo ông Jibran Qureishi, chuyên gia của Standard Bank.

Tại Zambia, quy định chỉ cho phép thanh toán bằng đồng kwacha đã khiến nhiều doanh nghiệp phải gấp rút sửa đổi các hợp đồng được ký bằng USD hoặc đàm phán lại với các nhà cung cấp. Không ít doanh nghiệp đang phải ghi nhận khoản lỗ từ các hợp đồng cũ.

Các nhà xuất khẩu vốn thu về doanh thu bằng USD hiện phải liên tục chuyển đổi giữa các loại tiền tệ, làm phát sinh thêm chi phí. Họ nhiều khả năng sẽ chuyển phần chi phí này sang người tiêu dùng.

Trong khi đó, nhiều ngành sản xuất trong nước như xây dựng và nông nghiệp vẫn phải nhập khẩu nhiên liệu và máy móc. Do không còn dễ dàng tiếp cận nguồn USD từ các giao dịch nội địa để thanh toán hàng nhập khẩu, họ buộc phải chịu thêm các khoản phí chuyển đổi ngoại tệ định kỳ.

Dẫu vậy, đồng kwacha mạnh lên cũng giúp các nhà nhập khẩu có thêm lợi thế. Sau một năm 2025 tăng trưởng ấn tượng, đồng tiền này đã tăng khoảng 15% so với USD trong năm nay.

Các nhà đầu tư nước ngoài đã đổ mạnh vào trái phiếu chính phủ bằng đồng kwacha sau khi Zambia nâng giới hạn tỷ lệ phát hành trái phiếu hằng năm mà nhà đầu tư nước ngoài được phép mua từ 5% lên 23%. Đây cũng là một trong những cách chính phủ thúc đẩy vai trò của đồng nội tệ, đồng thời giúp việc đảo nợ của quốc gia trở nên thuận lợi hơn.

Đồng USD vẫn là "ông vua" với sức ảnh hưởng rất lớn trên phạm vi toàn cầu. Tuy nhiên, những đồng nội tệ như kwacha hoàn toàn có thể dần trở thành những "ông vua" mới ngay trên sân nhà của mình.