Thị trường xăng dầu sắp ‘thanh lọc’: Petrolimex, PVOIL đang nắm 67% thị phần sẽ ra sao?

Dự thảo Nghị định mới về kinh doanh xăng dầu được kỳ vọng sẽ thay đổi đáng kể cơ chế giá, hệ thống phân phối và điều kiện gia nhập thị trường. Theo KBSV, những thay đổi này có thể thúc đẩy quá trình thanh lọc ngành và củng cố lợi thế của các doanh nghiệp đầu ngành như Petrolimex, PVOIL.

Sau gần 2 năm xây dựng và 4 lần lấy ý kiến doanh nghiệp, Bộ Công Thương đã công bố dự thảo Nghị định về kinh doanh xăng dầu thay thế Nghị định 80/2023/NĐ-CP để trình Chính phủ.

Theo đánh giá của Chứng khoán KB Việt Nam (KBSV), dự thảo mới có nhiều thay đổi theo hướng tăng tính thị trường, giảm tầng nấc trung gian và nâng cao yêu cầu đối với thương nhân đầu mối.

Những điều chỉnh này được cho là có thể tác động mạnh đến cấu trúc cạnh tranh của thị trường xăng dầu, đặc biệt có lợi cho các doanh nghiệp quy mô lớn như Petrolimex (PLX) và PVOIL (OIL).

Doanh nghiệp được tự chủ hơn về giá

Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất là cơ chế điều hành giá xăng dầu.

Theo KBSV, dự thảo hướng tới việc chuyển từ cơ chế giá cơ sở do Nhà nước xác định sang cơ chế giá thị trường có sự quản lý của Nhà nước.

Theo đó, thương nhân đầu mối và thương nhân phân phối sẽ chủ động hơn trong việc xác định giá bán buôn, bán lẻ dựa trên công thức tính giá, trong khi cơ quan quản lý giữ vai trò giám sát.

Điều này có thể giúp doanh nghiệp linh hoạt hơn trong việc xác định biên lợi nhuận phù hợp với tình hình kinh doanh và biến động thị trường.

Đáng chú ý, mức lợi nhuận định mức cố định 300 đồng/lít theo quy định hiện hành không còn được đưa vào dự thảo.

Trong khi đó, chi phí kinh doanh định mức dự kiến được Chính phủ công bố và điều chỉnh hàng năm dựa trên biến động CPI, đồng thời rà soát định kỳ 3 năm.

KBSV cho rằng cơ chế mới có thể giúp chi phí kinh doanh của doanh nghiệp được phản ánh sát hơn vào giá bán.

Theo báo cáo, biên lợi nhuận của các doanh nghiệp như Petrolimex và PVOIL có xu hướng giảm trong giai đoạn 2014-2025, một phần do chi phí thực tế tăng nhưng các mức chi phí và lợi nhuận định mức không được điều chỉnh tương ứng.

KBSV dẫn trường hợp Ấn Độ, nơi Chính phủ chuyển sang cơ chế giá thị trường đối với nhiên liệu từ năm 2014. Sau cải cách, biên lợi nhuận của các doanh nghiệp xăng dầu có xu hướng cải thiện, dù biến động theo chu kỳ thị trường cũng lớn hơn.

Rào cản gia nhập thị trường tăng

Nếu trao thêm quyền tự chủ về giá, dự thảo lại siết điều kiện trở thành thương nhân đầu mối.

Theo quy định hiện hành, thương nhân đầu mối có thể sở hữu, đồng sở hữu hoặc thuê kho chứa đáp ứng điều kiện. Tuy nhiên, dự thảo mới yêu cầu doanh nghiệp phải sở hữu bồn, bể chứa với tổng sức chứa tối thiểu 15.000 m³.

Theo KBSV, quy định này nhằm hạn chế tình trạng thuê kho để đáp ứng điều kiện cấp phép nhưng không thực sự sở hữu năng lực lưu trữ.

Doanh nghiệp cũng phải có ít nhất 36 tháng liên tục hoạt động với tư cách thương nhân phân phối trước khi nộp hồ sơ trở thành thương nhân đầu mối.

Ngoài ra, hệ thống phân phối phải có tối thiểu 10 cửa hàng bán lẻ thuộc sở hữu và 40 cửa hàng thuộc các thương nhân phân phối trong hệ thống quản lý.

Các kho, bồn bể và hệ thống phân phối đã được sử dụng để đáp ứng điều kiện cấp phép cho một thương nhân đầu mối cũng không được sử dụng đồng thời cho doanh nghiệp khác.

Những yêu cầu mới khiến việc gia nhập nhóm thương nhân đầu mối trở nên khó khăn hơn, buộc doanh nghiệp phải có cơ sở vật chất, kinh nghiệm vận hành và mạng lưới phân phối thực tế.

Thương nhân phân phối được nới điều kiện

Ở chiều ngược lại, điều kiện đối với thương nhân phân phối được đơn giản hóa.

Thay vì phải đáp ứng đồng thời các yêu cầu về số lượng cửa hàng, đại lý, kho chứa và phương tiện vận tải như hiện nay, dự thảo chỉ yêu cầu tối thiểu một cửa hàng thuộc sở hữu hoặc thuê sử dụng có giấy chứng nhận.

KBSV đánh giá thay đổi này có thể giúp giảm bớt tầng nấc trong chuỗi phân phối và tạo điều kiện hình thành nhiều mô hình kinh doanh hơn như đại lý, nhượng quyền hoặc thương nhân tự do.

Trong đó, thương nhân tự do có thể mua xăng dầu từ nhiều đầu mối hoặc thương nhân phân phối và tự xác định giá bán lẻ.

Nếu lựa chọn mô hình đại lý hoặc nhượng quyền, doanh nghiệp sẽ gắn với một thương nhân đầu mối và áp dụng mức giá bán do đầu mối quy định.

Petrolimex và PVOIL có thể hưởng lợi

KBSV cho rằng việc nâng rào cản đối với thương nhân đầu mối có thể thúc đẩy quá trình sàng lọc các doanh nghiệp nhỏ hoặc có năng lực yếu.

Thực tế, thị trường xăng dầu đã bắt đầu có dấu hiệu tập trung hơn trong những năm gần đây. Số lượng thương nhân phân phối từng tăng mạnh sau khi Nghị định 83/2014/NĐ-CP nới điều kiện gia nhập và đạt khoảng 500 doanh nghiệp vào năm 2022.

Từ năm 2022, số lượng doanh nghiệp giảm đáng kể trong bối cảnh cơ quan quản lý tăng cường thanh tra, siết điều kiện kinh doanh và thu hồi giấy phép.

Theo KBSV, đây là dấu hiệu cho thấy thị trường đang dịch chuyển theo hướng thanh lọc và tập trung hóa.

Năm 2025, Việt Nam có 26 thương nhân đầu mối kinh doanh xăng dầu. Petrolimex chiếm khoảng 47% thị phần, PVOIL khoảng 20%, tiếp đến là Thanh Lễ với 8% và Saigon Petrol khoảng 6%.

Như vậy, riêng Petrolimex và PVOIL đang chiếm khoảng 67% thị phần theo số liệu KBSV sử dụng.

KBSV kỳ vọng việc số lượng đối thủ giảm có thể tiếp tục củng cố thị phần và vị thế thương lượng của các thương nhân đầu mối lớn như Petrolimex và PVOIL đối với hệ thống đại lý.

Khi mức độ cạnh tranh giảm, áp lực duy trì chiết khấu cao cho đại lý cũng có thể hạ xuống, qua đó hỗ trợ cải thiện lợi nhuận trên mỗi lít xăng dầu bán ra.

Tuy nhiên, các đánh giá trên mới dựa trên dự thảo Nghị định. Tác động thực tế đối với thị trường và từng doanh nghiệp sẽ phụ thuộc vào nội dung cuối cùng được Chính phủ ban hành cũng như quá trình triển khai sau đó.