Ngân hàng trung ương nên phát tín hiệu như thế nào và ở mức độ nào?

Nghệ thuật nằm ở việc nói vừa đủ, không hơn

Khi sự im lặng cũng là một công cụ chính sách

Trong phần lớn lịch sử hiện đại, các ngân hàng trung ương luôn cố gắng xây dựng hình ảnh là những tổ chức gần như "toàn tri, toàn năng". Họ tin rằng việc giữ kín thông tin hoặc phát biểu một cách mơ hồ sẽ giúp duy trì uy tín và tăng hiệu quả của chính sách tiền tệ.

Bài học này gợi nhớ đến nhà tiên tri Delphi trong thần thoại Hy Lạp. Nữ tư tế Pythia luôn đưa ra những lời tiên tri đầy ẩn ý, đủ để người nghe suy diễn theo nhiều cách nhưng rất khó chứng minh là sai. Khi vua Croesus hỏi liệu có nên tấn công Ba Tư hay không, bà chỉ đáp rằng ông sẽ "phá hủy một đế chế vĩ đại". Kết quả, đế chế bị hủy diệt lại chính là vương quốc của ông.

Triết gia Heraclitus từng mô tả cách tiên tri này là "không che giấu cũng không tiết lộ, mà chỉ đưa ra một dấu hiệu". Đây cũng là cách nhiều ngân hàng trung ương từng lựa chọn trong nhiều thập kỷ.

Từ "đừng bao giờ giải thích" đến nghệ thuật nói khó hiểu

Trong thế kỷ XX, sự bí ẩn gần như trở thành một phần văn hóa của các ngân hàng trung ương.

Montagu Norman, Thống đốc Ngân hàng Anh giai đoạn 1920–1944, nổi tiếng với phương châm: "Không bao giờ giải thích, không bao giờ bào chữa." Nhà kinh tế Karl Brunner sau đó nhận xét rằng hoạt động ngân hàng trung ương giống như một "nghệ thuật huyền bí" hơn là một ngành khoa học.

Phong cách này được cựu Chủ tịch Fed Alan Greenspan đưa lên đỉnh cao với khái niệm "Fedspeak" – cách phát biểu dài dòng, mơ hồ và khó hiểu. Chính Greenspan từng thừa nhận ông đã học được cách "lẩm bẩm một cách cực kỳ khó hiểu", để thị trường không thể dễ dàng đoán được ý định của Fed.

Kevin Warsh muốn Fed nói ít hơn

Kể từ khi trở thành Chủ tịch Fed, Kevin Warsh đang cố gắng đưa ngân hàng trung ương Mỹ quay trở lại phong cách kín tiếng.

Các tuyên bố sau cuộc họp của Fed hiện ngắn hơn đáng kể, giảm từ khoảng 340 từ xuống chỉ còn một nửa hoặc ít hơn. Nội dung "forward guidance" – tức định hướng về chính sách trong tương lai – gần như bị loại bỏ hoàn toàn.

Warsh cũng từ chối công bố dự báo lãi suất cá nhân và cho rằng những dự báo của các quan chức Fed chỉ được viết "bằng bút chì với cục tẩy rất lớn", hàm ý rằng chúng có thể thay đổi bất cứ lúc nào.

Bên cạnh đó, ông còn cân nhắc giảm số cuộc họp chính sách cũng như các buổi họp báo của Fed.

Trước đây, Fed từng nói rất nhiều

Trên thực tế, cách tiếp cận của Warsh không quá cực đoan nếu nhìn lại lịch sử.

Cho đến năm 1994, Fed thậm chí còn không công bố quyết định lãi suất sau mỗi cuộc họp. Khi đó, các nhà hoạch định chính sách tin rằng yếu tố bất ngờ sẽ khiến chính sách tiền tệ hiệu quả hơn.

Bước ngoặt diễn ra từ cuối thập niên 1990. Fed bắt đầu công bố xu hướng chính sách, sau đó phát tín hiệu về lộ trình lãi suất trong tương lai.

Nhà kinh tế Michael Woodford giải thích rằng điều thực sự ảnh hưởng đến quyết định chi tiêu của doanh nghiệp và người dân không phải lãi suất hôm nay, mà là kỳ vọng về lãi suất trong tương lai. Vì vậy, việc ngân hàng trung ương giao tiếp với thị trường trở thành một công cụ chính sách không kém gì việc điều chỉnh lãi suất.

"Lý thuyết Maradona" và sức mạnh của kỳ vọng

Mervyn King, cựu Thống đốc Ngân hàng Anh, từng gọi cách điều hành này là "Lý thuyết Maradona".

Ông lấy ví dụ về pha đi bóng nổi tiếng của Diego Maradona trước đội tuyển Anh. Maradona gần như chạy theo một đường thẳng, nhưng các hậu vệ liên tục đổi hướng vì tin rằng ông sẽ ngoặt bóng.

Theo King, ngân hàng trung ương cũng có thể tạo ra hiệu ứng tương tự. Chỉ cần định hướng kỳ vọng đúng cách, thị trường sẽ tự điều chỉnh hành vi mà không cần ngân hàng trung ương phải thay đổi lãi suất ngay lập tức.

Năm 2002, Ngân hàng Anh giữ nguyên lãi suất nhưng kỳ vọng của thị trường vẫn thay đổi theo triển vọng kinh tế, qua đó giúp ổn định tăng trưởng.

Forward guidance từng trở thành vũ khí quan trọng

Sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, khi lãi suất đã giảm gần về 0%, các ngân hàng trung ương càng phụ thuộc nhiều hơn vào truyền thông.

Fed nhiều lần khẳng định sẽ giữ lãi suất thấp trong thời gian dài để hỗ trợ phục hồi kinh tế. Năm 2012, cơ quan này còn bắt đầu công bố biểu đồ Dot Plot, thể hiện dự báo lãi suất của từng quan chức.

Theo nhà kinh tế đoạt Nobel Paul Krugman, chiến lược này giống như việc ngân hàng trung ương "đưa ra một lời hứa đáng tin rằng mình sẽ hành động có phần thiếu trách nhiệm", tức chấp nhận duy trì chính sách nới lỏng lâu hơn bình thường để kích thích nền kinh tế.

Nhưng nói quá nhiều cũng tạo ra rủi ro

Việc giao tiếp quá chi tiết khiến thị trường trở nên cực kỳ nhạy cảm với từng thay đổi nhỏ trong câu chữ.

Năm 2013, Thống đốc Ngân hàng Anh Mark Carney tuyên bố sẽ không tăng lãi suất cho đến khi tỷ lệ thất nghiệp giảm xuống dưới 7%. Tuy nhiên, nền kinh tế phục hồi nhanh hơn dự kiến khiến ngưỡng này sớm bị vượt qua, buộc ông phải giải thích lại cam kết của mình.

Fed cũng từng mắc sai lầm tương tự trong giai đoạn 2020–2021 khi liên tục khẳng định lạm phát chỉ mang tính "tạm thời" và cam kết chưa tăng lãi suất cho đến khi việc làm phục hồi hoàn toàn. Khi lạm phát tăng mạnh ngoài dự báo, Fed bị mắc kẹt trong chính những thông điệp mà mình đã đưa ra, khiến lãi suất duy trì ở mức quá thấp quá lâu.

Thị trường không chỉ cần thông tin mà còn cần niềm tin

Theo The Economist, việc Kevin Warsh muốn Fed phát biểu ít hơn xuất phát từ sự khiêm tốn. Ông cho rằng Fed không phải tổ chức biết tất cả, còn thị trường tài chính đủ khả năng tự đánh giá triển vọng kinh tế.

Tuy nhiên, điều thị trường cần không chỉ là sự khiêm tốn mà còn là uy tín của người phát biểu.

Trong thập niên 1990, giới đầu tư tin Bộ trưởng Tài chính Mỹ Robert Rubin khi ông khẳng định: "Một đồng USD mạnh là lợi ích quốc gia." Năm 2012, thị trường cũng tin Chủ tịch ECB Mario Draghi khi ông tuyên bố sẽ làm "bất cứ điều gì cần thiết" để bảo vệ đồng euro.

Sức mạnh của những phát biểu này không nằm ở số lượng câu chữ, mà ở mức độ tín nhiệm mà người nói đã xây dựng được trong nhiều năm.

Nói vừa đủ mới là nghệ thuật của ngân hàng trung ương

Theo The Economist, lịch sử cho thấy cả hai thái cực – quá bí ẩn hay quá cởi mở – đều có những hạn chế riêng.

Nếu nói quá ít, thị trường khó đoán được định hướng chính sách. Nhưng nếu nói quá nhiều, ngân hàng trung ương có thể tự trói tay mình bằng những cam kết khó thực hiện khi bối cảnh kinh tế thay đổi.

Bởi vậy, nghệ thuật giao tiếp của ngân hàng trung ương không phải là nói càng nhiều càng tốt hay càng ít càng hay, mà là cung cấp vừa đủ thông tin để định hướng kỳ vọng, đồng thời vẫn giữ được sự linh hoạt trong điều hành chính sách. Theo The Economist, đó mới là thách thức lớn nhất đối với các ngân hàng trung ương hiện đại.