Liệu 2.300 tỷ USD có thể vực dậy tăng trưởng kinh tế Nhật Bản?

Liệu 2.300 tỷ USD có thể vực dậy tăng trưởng kinh tế Nhật Bản?

Nhật Bản đang đặt cược vào một kế hoạch đầu tư quy mô hơn 370.000 tỷ yên, tương đương khoảng 2.300 tỷ USD, nhằm thúc đẩy các ngành kinh tế chiến lược đến năm tài chính 2040. Tuy nhiên, giới chuyên gia vẫn đặt câu hỏi liệu dòng vốn khổng lồ này có đủ để tạo ra tăng trưởng và giúp Tokyo kiểm soát gánh nặng nợ công.

Nhật Bản đặt cược vào AI và công nghệ sản xuất

Tại nhà máy mới trị giá 20 tỷ yên của Yaskawa Electric ở Kitakyushu, khoảng 110 robot đang đảm nhiệm nhiều công đoạn sản xuất, trong đó 35 robot được tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI).

Một số robot có khả năng tự phát hiện lỗi, điều chỉnh công cụ và thực hiện lại thao tác mà không cần con người can thiệp. Nhờ kết hợp AI với hệ thống điều khiển mới, năng suất của nhà máy đã tăng hơn gấp đôi. Riêng công đoạn siết ốc vít đạt tỷ lệ hoàn thành chính xác gần 100%.

Mô hình này được xem là ví dụ điển hình cho "Physical AI" - sự kết hợp giữa trí tuệ nhân tạo với công nghệ cơ khí và sản xuất.

Đây cũng là hướng đi quan trọng trong chiến lược kinh tế của Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi, khi chính phủ muốn sử dụng đầu tư công để kích thích đầu tư tư nhân, nâng năng suất và tạo động lực tăng trưởng mới trong bối cảnh dân số Nhật Bản tiếp tục suy giảm.

Kế hoạch 2.300 tỷ USD cho 17 ngành trọng điểm

Kế hoạch có tên Honebuto no Hoshin, hay Chính sách Khung kiên cố, đặt mục tiêu huy động hơn 370.000 tỷ yên, tương đương khoảng 2.300 tỷ USD, từ khu vực công và tư nhân đến năm tài chính 2040.

Nguồn vốn sẽ tập trung vào 17 ngành và 62 sản phẩm, công nghệ chủ chốt như AI, bán dẫn, công nghệ sinh học, quốc phòng, năng lượng và đóng tàu.

Chính phủ Nhật Bản kỳ vọng chiến lược này giúp nâng tốc độ tăng trưởng tiềm năng trung bình lên 1,8% trong giai đoạn 2036-2040, cao hơn đáng kể so với mức 0,4% ghi nhận trong giai đoạn 2021-2025.

Để đạt được mục tiêu này, năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) - thước đo hiệu quả sử dụng lao động và vốn - cũng phải tăng mạnh. Tốc độ tăng TFP được kỳ vọng vượt xa mức trung bình 0,5% của giai đoạn 2021-2025.

Nếu thành công, chính phủ kỳ vọng nền kinh tế có thể tạo ra giá trị gia tăng cao hơn ngay cả khi lực lượng lao động và quy mô dân số tiếp tục thu hẹp.

Doanh nghiệp Nhật Bản bắt đầu nhập cuộc

Kế hoạch của chính phủ đang tạo ra làn sóng hợp tác giữa khu vực công và doanh nghiệp.

SoftBank đang phát triển công nghệ AI-RAN, trong đó các trạm phát sóng di động được tích hợp GPU để cung cấp năng lực tính toán cho robot thông qua mạng truyền dữ liệu độ trễ thấp.

Công nghệ này có thể giúp robot công nghiệp sử dụng những mô hình AI mới mà không cần liên tục nâng cấp phần cứng.

Ở một hướng khác, chính phủ Nhật Bản đang hỗ trợ Noetra - liên minh doanh nghiệp phát triển mô hình AI nền tảng có khả năng hiểu không gian và thế giới vật lý. Ngân sách hỗ trợ dự kiến lên tới khoảng 1.000 tỷ yên đến năm tài chính 2030.

Các chuyên gia cho rằng Nhật Bản có lợi thế về đội ngũ kỹ sư và năng lực sản xuất, nhưng trong nhiều năm lại thiếu nguồn vốn đầu tư đủ lớn và một nền tảng chung để kết nối các nguồn lực.

Theo Takuji Aida, chuyên gia kinh tế trưởng tại Credit Agricole Securities Nhật Bản, chiến lược mới đang tập trung vào một điểm yếu quan trọng của nền kinh tế: tình trạng đầu tư trì trệ kéo dài.

Khi một doanh nghiệp đầu tư vào thị trường mới, các đối thủ có thể buộc phải hành động theo. Từ đó hình thành vòng xoáy đầu tư và nhu cầu mới, tạo động lực cho tăng trưởng.

Nhà đầu tư lo ngại gánh nặng nợ công

Dù vậy, thị trường tài chính vẫn tỏ ra thận trọng.

Sau khi dự thảo chính sách được công bố vào cuối tháng 6, lợi suất trái phiếu chính phủ Nhật Bản dài hạn tăng lên mức cao nhất trong nhiều thập kỷ. Giới đầu tư lo ngại tăng trưởng có thể không đủ nhanh để bù đắp chi phí vay nợ ngày càng cao.

Nhật Bản hiện có tỷ lệ nợ trên GDP khoảng 190%. Kế hoạch mới đặt mục tiêu đưa tỷ lệ này vào quỹ đạo giảm bền vững đến năm 2040.

Điều đó phụ thuộc rất lớn vào giả định rằng nền kinh tế sẽ đạt tốc độ tăng trưởng tiềm năng cao hơn trong tương lai.

Một số chuyên gia đặt câu hỏi liệu chính phủ có thực sự huy động được toàn bộ 370.000 tỷ yên như mục tiêu hay không, đồng thời nghi ngờ khả năng mức tăng năng suất kỳ vọng có thể trở thành hiện thực.

Bên cạnh đó, việc ứng dụng AI trên diện rộng cũng đặt ra những vấn đề về thị trường lao động, việc làm và cách xử lý lượng lao động dư thừa do tự động hóa.

Rủi ro từ chính sách công nghiệp

Một trong những tranh luận lớn nhất xoay quanh việc chính phủ Nhật Bản lựa chọn và ưu tiên 17 ngành kinh tế.

Richard Katz, tác giả cuốn "The Contest for Japan's Economic Future", cho rằng chiến lược này có nguy cơ quay trở lại mô hình chính sách công nghiệp từng được Nhật Bản sử dụng trong những năm 1950 và 1960.

Một số chương trình trước đây như Japan Display, Elpida Memory hay Quỹ Cool Japan không mang lại kết quả như kỳ vọng, cho thấy việc phát triển công nghệ bằng nguồn lực nhà nước chưa đảm bảo công nghệ đó có thể trở thành một mô hình kinh doanh hiệu quả.

Vấn đề lớn nhất vì vậy không chỉ nằm ở việc Nhật Bản có thể phát triển công nghệ tiên tiến đến đâu, mà là khả năng thương mại hóa và tạo ra thị trường đủ lớn cho những công nghệ này.

Bài toán biến đầu tư thành tăng trưởng thực tế

Những người ủng hộ kế hoạch cho rằng chính sách lần này có tính chọn lọc và định hướng thị trường rõ ràng hơn các chương trình công nghiệp trước đây.

Một giải pháp được đề xuất là sử dụng mua sắm công để tạo ra nhu cầu ban đầu cho các ngành như ứng phó thiên tai, xây dựng và quốc phòng. Khi doanh nghiệp nhìn thấy thị trường đủ lớn và ổn định, họ sẽ có động lực đầu tư vào năng lực sản xuất.

Điều này cho thấy thành công của kế hoạch 2.300 tỷ USD sẽ không được quyết định bởi quy mô ngân sách trên giấy, mà phụ thuộc vào khả năng biến dòng vốn thành năng suất, sản phẩm và thị trường thực tế.

Nhật Bản đang sở hữu những lợi thế đáng kể về công nghệ, robot, sản xuất chính xác và đội ngũ kỹ sư. Tuy nhiên, để khoản đầu tư khổng lồ thực sự vực dậy tăng trưởng, Tokyo sẽ phải giải quyết đồng thời ba bài toán: huy động vốn tư nhân, nâng năng suất và kiểm soát gánh nặng nợ công.

Nếu không đạt được những mục tiêu này, 2.300 tỷ USD có nguy cơ trở thành một con số lớn về quy mô đầu tư nhưng không tạo ra bước ngoặt tương xứng cho nền kinh tế Nhật Bản.

Theo: Nikkei Asia