Chống hàng giả trong kỷ nguyên số: Chặn từ gốc thay vì chạy theo xử lý

Hàng giả đang dịch chuyển mạnh từ các điểm bán truyền thống lên website, mạng xã hội, livestream và sàn thương mại điện tử. Khi phương thức phân phối thay đổi, công tác chống hàng giả cũng cần chuyển từ xử lý tại điểm bán sang kiểm soát nguồn cung, truy xuất dữ liệu và phát hiện rủi ro từ sớm.

Hàng giả dịch chuyển lên không gian mạng

Theo Ban Chỉ đạo quốc gia 389, trong 6 tháng đầu năm 2026, lực lượng chức năng trên cả nước đã phát hiện, bắt giữ và xử lý 67.937 vụ buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả, tăng 36,66% so với cùng kỳ năm 2025.

Trong đó, có 5.723 vụ liên quan đến hàng giả và xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ. Các lực lượng chức năng đã khởi tố 1.676 vụ án với 2.789 đối tượng, số tiền thu nộp ngân sách vượt 9.647 tỷ đồng.

Những con số này cho thấy áp lực ngày càng lớn trong việc bảo vệ thị trường. Hàng giả không chỉ gây thiệt hại cho doanh nghiệp mà còn tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe và quyền lợi người tiêu dùng. Khi sản phẩm giả xuất hiện trên thị trường, uy tín của thương hiệu và niềm tin của khách hàng cũng bị ảnh hưởng.

Đáng chú ý, phương thức phân phối hàng giả đang thay đổi nhanh. Nếu trước đây hoạt động kiểm tra chủ yếu tập trung tại chợ, cửa hàng, kho hàng hoặc khu vực biên giới, thì hiện nay người bán có thể tận dụng mạng xã hội, livestream, website và sàn thương mại điện tử để tiếp cận khách hàng.

Không gian số cho phép người bán thay đổi tài khoản, che giấu thông tin và phân tán hoạt động lưu kho, vận chuyển. Vì vậy, việc chỉ xử lý tại điểm bán cuối cùng ngày càng khó mang lại hiệu quả lâu dài.

Muốn chống hàng giả phải truy từ nguồn

Đằng sau một sản phẩm giả có thể là cả một chuỗi gồm nguồn nguyên liệu, cơ sở sản xuất, đóng gói, kho chứa, vận chuyển và phân phối.

Nếu lực lượng chức năng chỉ thu giữ hàng hóa tại điểm bán, những mắt xích phía sau vẫn có thể tiếp tục hoạt động và nhanh chóng đưa sản phẩm khác ra thị trường.

Do đó, thay vì chờ hàng giả xuất hiện rồi truy quét, cơ quan quản lý và doanh nghiệp cần tăng khả năng nhận diện rủi ro ngay từ chuỗi cung ứng.

Mỗi sản phẩm lưu thông cần có thông tin đủ để xác định nguồn gốc, doanh nghiệp chịu trách nhiệm, lô sản xuất và quá trình phân phối. Khi phát hiện bất thường, dữ liệu phải cho phép truy ngược để xác định sản phẩm xuất phát từ đâu và đã đi qua những khâu nào.

Đây cũng là lý do truy xuất nguồn gốc ngày càng trở thành công cụ quan trọng trong quản lý thị trường.

Tuy nhiên, một mã QR trên bao bì chưa đồng nghĩa với truy xuất nguồn gốc hiệu quả. Điều quan trọng nằm ở hệ thống dữ liệu phía sau mã QR: thông tin phải có khả năng kiểm chứng, được cập nhật và liên kết với các chủ thể trong chuỗi cung ứng.

Nếu mã truy xuất chỉ dẫn đến một trang thông tin chung chung hoặc dữ liệu không phản ánh đúng hành trình của sản phẩm, công nghệ sẽ khó trở thành công cụ chống hàng giả thực sự.

Kết nối dữ liệu để truy tận cùng chuỗi vi phạm

Một trong những điểm yếu của công tác chống hàng giả là dữ liệu về một vụ việc có thể đang nằm rải rác ở nhiều cơ quan khác nhau.

Thông tin từ Quản lý thị trường có thể giúp xác định hàng hóa. Dữ liệu của Công an hỗ trợ điều tra tổ chức, cá nhân liên quan. Trong khi đó, thông tin từ Hải quan, Thuế, đơn vị vận chuyển và các cơ quan chuyên ngành có thể giúp xác định nguồn hàng, giao dịch và đường đi của sản phẩm.

Vì vậy, việc kết nối dữ liệu giữa Quản lý thị trường, Công an, Hải quan, Thuế và các cơ quan chuyên ngành cần được đẩy mạnh.

Mục tiêu không nên dừng lại ở việc thu giữ một lô hàng giả mà phải tiến tới xác định toàn bộ chuỗi đứng phía sau.

Từ ngày 1/7/2026, Thông tư 31/2026/TT-BCT quy định các sản phẩm, hàng hóa có mức độ rủi ro cao thuộc phạm vi quản lý của Bộ Công Thương phải thực hiện truy xuất nguồn gốc thông qua hệ thống VeriGoods hoặc hệ thống nội bộ có kết nối với VeriGoods.

Việc chuẩn hóa và kết nối dữ liệu được kỳ vọng giúp cơ quan quản lý có thêm công cụ để kiểm soát hàng hóa và phát hiện bất thường trong chuỗi cung ứng.

Doanh nghiệp và sàn thương mại điện tử cũng phải chủ động

Trong môi trường số, doanh nghiệp không thể chỉ chờ cơ quan chức năng phát hiện hàng giả.

Các thương hiệu cần chủ động theo dõi website, gian hàng trực tuyến và tài khoản mạng xã hội có dấu hiệu sử dụng trái phép tên thương hiệu, hình ảnh hoặc sản phẩm.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp cần đăng ký và quản lý quyền sở hữu trí tuệ, kiểm soát hệ thống phân phối và xây dựng cơ chế phát hiện sớm hàng hóa bất thường.

Các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội cũng giữ vai trò quan trọng. Việc xác thực thông tin người bán, kiểm soát những nhóm hàng có nguy cơ cao và xử lý nhanh phản ánh từ doanh nghiệp, chủ thể quyền sẽ giúp hạn chế việc lợi dụng môi trường số để tiêu thụ hàng giả.

Người tiêu dùng trở thành một mắt xích giám sát

Người tiêu dùng cũng cần thay đổi cách tiếp cận.

Thay vì chỉ dựa vào cảm quan để phân biệt hàng thật và hàng giả, người mua nên ưu tiên các kênh bán hàng đáng tin cậy, kiểm tra thông tin sản phẩm và chủ động phản ánh khi phát hiện dấu hiệu bất thường.

Nếu được tiếp nhận và xử lý hiệu quả, mỗi phản ánh của người tiêu dùng có thể trở thành một nguồn dữ liệu giúp cơ quan quản lý phát hiện các điểm bất thường trên thị trường.

Chống hàng giả vì thế không còn đơn thuần là bài toán kiểm tra và xử phạt. Đây đang trở thành bài toán về quản trị chuỗi cung ứng, dữ liệu và trách nhiệm của toàn bộ hệ sinh thái thị trường.

Kiểm tra và xử lý vi phạm vẫn cần thiết, nhưng tuyến phòng thủ hiệu quả hơn phải bắt đầu từ khả năng truy xuất nguồn gốc, kết nối dữ liệu, giám sát nền tảng số và phát hiện rủi ro trước khi hàng giả đến tay người tiêu dùng.

Khi cơ quan quản lý có thể truy ngược một sản phẩm từ điểm bán về tận nguồn cung, doanh nghiệp chủ động bảo vệ thương hiệu và các nền tảng số tăng trách nhiệm kiểm soát, không gian hoạt động của hàng giả sẽ từng bước bị thu hẹp.