Cặp thầy trò trở thành ‘ông trùm’ AI Trung Quốc, khiến Mỹ phải dè chừng

Từ những phòng thí nghiệm tại Đại học Thanh Hoa, giáo sư Đường Kiệt và học trò Dương Trí Lâm đã xây dựng sự nghiệp trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo (AI), góp phần đưa các công ty Trung Quốc tiến gần hơn tới những đối thủ hàng đầu của Mỹ.

Hơn một thập kỷ trước, Đường Kiệt và Dương Trí Lâm chỉ là một cặp thầy trò cùng theo đuổi tham vọng phát triển những cỗ máy có khả năng tư duy giống con người. Hiện nay, cả hai đã trở thành những nhân vật có ảnh hưởng trong ngành AI Trung Quốc.

Hành trình không bắt đầu từ cuộc đua AI hiện tại

Giáo sư Đường Kiệt, 49 tuổi, đã có khoảng 25 năm nghiên cứu về máy học. Ông từng nằm trong nhóm các chuyên gia Trung Quốc tiên phong ứng dụng máy tính vào những nhiệm vụ vốn đòi hỏi khả năng nhận thức của con người, như xử lý ngôn ngữ và nhận diện khuôn mặt.

Hiện ông là đồng sáng lập Z.AI và lãnh đạo Moonshot AI. Cả hai doanh nghiệp đều được định giá ở mức hàng chục tỷ USD và đang được chú ý trong cuộc cạnh tranh AI toàn cầu.

Sự phát triển nhanh của các mô hình AI Trung Quốc đang khiến giới công nghệ Mỹ và Washington đặt ra nhiều câu hỏi về nguồn gốc công nghệ, khả năng cạnh tranh cũng như những rủi ro an ninh quốc gia.

Tuy nhiên, quá trình vươn lên của AI Trung Quốc không diễn ra trong thời gian ngắn. Trong nhiều năm, các nhà nghiên cứu được đào tạo tại Đại học Thanh Hoa và những trường đại học hàng đầu khác đã hình thành một mạng lưới nghiên cứu và nhân lực công nghệ rộng lớn.

Văn hóa công bố nghiên cứu và phát triển mã nguồn mở cũng giúp tri thức được chia sẻ nhanh chóng. Đây trở thành một trong những nền tảng để các công ty Trung Quốc rút ngắn khoảng cách công nghệ với Mỹ.

Tranh cãi quanh kỹ thuật "chưng cất" AI

Trong cuộc đua AI tạo sinh, các công ty Trung Quốc được cho là kết hợp giữa nghiên cứu độc lập, sáng tạo và mô phỏng những công nghệ đã có trên thị trường.

Một trong những phương pháp gây tranh cãi là "chưng cất" mô hình AI. Theo cách này, một mô hình mới có thể học từ mô hình có sẵn bằng cách đặt một lượng lớn câu hỏi, sau đó sử dụng các câu trả lời để hỗ trợ quá trình huấn luyện.

Anthropic từng cáo buộc một số công ty Trung Quốc, trong đó có Z.AI và Moonshot, sử dụng kỹ thuật này ở quy mô lớn và vi phạm chính sách. Hai công ty chưa đưa ra bình luận về cáo buộc.

Trong khi đó, một số người trong ngành AI cho rằng chưng cất mô hình là kỹ thuật được sử dụng rộng rãi trên toàn cầu, dù mức độ áp dụng giữa các công ty có thể khác nhau.

Cuộc cạnh tranh về năng lực mô hình cũng đang diễn ra ngày càng quyết liệt. Tháng 6, tỷ phú Elon Musk dự đoán Trung Quốc sẽ chưa thể bắt kịp mô hình hàng đầu của Anthropic cho đến quý I/2027. Đáp lại, giáo sư Đường Kiệt cho rằng khoảng cách này sẽ được thu hẹp sớm hơn.

Các lãnh đạo trong ngành AI tại Mỹ và Trung Quốc hiện nhận định những mô hình tiên tiến nhất của Trung Quốc chỉ còn chậm hơn các mô hình hàng đầu của Mỹ vài tháng.

Bắc Kinh đặt cược lớn vào AI

Sự phát triển của AI Trung Quốc cũng nhận được sự hỗ trợ mạnh mẽ từ chính phủ.

Bắc Kinh coi AI và khoa học máy tính là những lĩnh vực có vai trò quan trọng đối với tăng trưởng kinh tế và an ninh quốc gia. Chính phủ hỗ trợ nghiên cứu tại các trường đại học, đầu tư vào startup và trở thành khách hàng của nhiều công ty công nghệ trong nước.

Trung Quốc cũng đang tăng cường hỗ trợ các doanh nghiệp AI thông qua các quỹ đầu tư quốc gia và điều chỉnh quy định nhằm tạo điều kiện cho startup huy động vốn và niêm yết.

Theo Hiệp hội Đầu tư của các doanh nghiệp nhà nước, gần một nửa tổng vốn đầu tư cổ phần tại Trung Quốc trong nửa đầu năm nay đã chảy vào lĩnh vực AI, phần lớn đến từ các quỹ có sự hậu thuẫn của chính phủ.

Điều này cho thấy cuộc đua AI tại Trung Quốc không chỉ là cuộc cạnh tranh giữa các doanh nghiệp tư nhân mà còn nằm trong chiến lược công nghệ dài hạn của quốc gia.

Từ "bốn tiểu long AI" đến thế hệ startup mới

Nền tảng cho sự phát triển của AI Trung Quốc được hình thành từ đầu những năm 2000, khi internet phát triển nhanh và tạo ra lượng dữ liệu khổng lồ từ thương mại điện tử, tìm kiếm và mạng xã hội.

Các doanh nghiệp bắt đầu ứng dụng máy học để phân tích hành vi người dùng, trong khi các trường đại học đào tạo ngày càng nhiều chuyên gia về thị giác máy tính.

Giai đoạn này tạo ra "bốn tiểu long AI", trong đó có những startup như SenseTime. Nhiều kỹ sư được đào tạo tại các công ty này sau đó trở thành lực lượng quan trọng của ngành AI Trung Quốc.

Đại học Thanh Hoa cũng đóng vai trò trung tâm trong quá trình đào tạo nhân tài. Năm 2005, Andrew Yao, cựu giáo sư Đại học Princeton và chủ nhân Giải Turing, thành lập "Lớp Yao" tại Thanh Hoa nhằm đào tạo những sinh viên xuất sắc nhất trong lĩnh vực khoa học máy tính.

Giáo sư Đường Kiệt gắn bó với Thanh Hoa từ thời nghiên cứu tiến sĩ. Ông tập trung vào khai phá dữ liệu, lĩnh vực sau này trở thành một phần quan trọng của nền tảng AI hiện đại.

Đến những năm 2010, phòng thí nghiệm của ông đã trở thành một địa chỉ đáng chú ý trong giới công nghệ Trung Quốc. Nhiều học trò cũ tiếp tục sang làm việc tại các công ty công nghệ lớn ở Thung lũng Silicon.

Người thầy Đường Kiệt và học trò Dương Trí Lâm

Dương Trí Lâm, 34 tuổi, từng theo học với giáo sư Đường trước khi lấy bằng tiến sĩ tại Đại học Carnegie Mellon ở Mỹ. Sau đó, anh trở về Trung Quốc để tiếp tục nghiên cứu cùng người thầy cũ và chuẩn bị xây dựng doanh nghiệp riêng.

Dương sau đó thành lập Moonshot AI. Tên công ty được lấy cảm hứng từ album The Dark Side of the Moon của ban nhạc Pink Floyd, phản ánh sở thích âm nhạc của nhà sáng lập.

Moonshot nhanh chóng gây chú ý với mô hình Kimi, qua đó đưa Dương Trí Lâm trở thành một trong những gương mặt nổi bật của thế hệ startup AI Trung Quốc.

Trong khi đó, giáo sư Đường Kiệt tiếp tục theo đuổi tham vọng xây dựng các mô hình AI có năng lực cạnh tranh với những hệ thống tiên tiến nhất của Mỹ.

Câu chuyện của hai thầy trò cho thấy vị thế hiện tại của AI Trung Quốc là kết quả của quá trình tích lũy nhân lực, dữ liệu, nghiên cứu và đầu tư trong nhiều năm. Khi khoảng cách công nghệ với Mỹ ngày càng thu hẹp, cuộc cạnh tranh giữa hai cường quốc trong lĩnh vực AI được dự báo sẽ tiếp tục gay gắt, không chỉ ở năng lực mô hình mà còn ở nguồn nhân lực, vốn đầu tư và khả năng tự chủ công nghệ.