Những nước chịu ảnh hưởng lớn nhất khi Mỹ siết gọng kìm kinh tế với Iran

Trung Quốc, UAE, Thổ Nhĩ Kỳ, Iraq và Ấn Độ có thể chịu tác động đáng kể khi Mỹ tìm cách cô lập Iran khỏi nền kinh tế toàn cầu và đe dọa trừng phạt các thực thể tiếp tục giao dịch với Tehran.

Ngày 24/8, Mỹ công bố chiến dịch nhằm cô lập Iran khỏi nền kinh tế toàn cầu, đồng thời cảnh báo sẽ áp dụng các biện pháp trừng phạt đối với những tổ chức, doanh nghiệp vẫn tiếp tục làm ăn với Tehran.

Động thái này là một phần trong nỗ lực của Washington nhằm cắt đứt các hoạt động thương mại giúp duy trì nền kinh tế Iran trong gần 6 tháng chiến sự.

Nếu được thực thi mạnh tay, chính sách mới của Mỹ không chỉ gây sức ép lên Tehran mà còn có thể ảnh hưởng tới nhiều đối tác thương mại quan trọng của Iran.

Trung Quốc

Trung Quốc là khách hàng lớn nhất của dầu Iran và đóng vai trò như một cầu nối quan trọng giúp Tehran duy trì hoạt động thương mại với thế giới.

Theo số liệu của Chính phủ Mỹ, Trung Quốc mua khoảng 90% lượng dầu xuất khẩu của Iran. Ủy ban Đánh giá kinh tế và an ninh Mỹ - Trung cho biết kim ngạch thương mại chính thức giữa hai nước đạt 9,96 tỷ USD trong năm 2025. Con số này chưa bao gồm khoảng 31,2 tỷ USD dầu thô Iran được xuất khẩu nhưng không được ghi nhận chính thức.

Theo Kpler, phần lớn lượng dầu này được các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc mua. Dầu Iran thường được khai báo là dầu thô có nguồn gốc từ Malaysia hoặc Indonesia, trong khi thanh toán được thực hiện thông qua các bên trung gian bên ngoài hệ thống USD.

Bộ Tài chính Mỹ đã trừng phạt một số nhà máy lọc dầu Trung Quốc vì mua dầu Iran trong năm nay, nhưng chưa áp dụng biện pháp tương tự với các tổ chức tài chính Trung Quốc.

Bắc Kinh vẫn công khai phản đối các biện pháp trừng phạt của Mỹ đối với Iran, cho rằng sức ép kinh tế không thể giải quyết những bất đồng.

Tuy nhiên, theo Dan Wang, Giám đốc phụ trách Trung Quốc tại Eurasia Group, Bắc Kinh có thể âm thầm tăng cường kiểm soát tại các ngân hàng và doanh nghiệp dầu khí quốc doanh để hạn chế nguy cơ bị Mỹ trừng phạt. Nguyên nhân là Trung Quốc vẫn coi trọng khả năng tiếp cận đồng USD và thị trường Mỹ.

UAE

Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) chỉ cách Iran khoảng 80 km và từ lâu đã là một trong những trung tâm thương mại quan trọng nhất của Tehran.

Kim ngạch thương mại giữa hai nước đạt khoảng 28 tỷ USD năm 2024. Theo Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), UAE khi đó là nguồn cung hàng nhập khẩu lớn nhất của Iran, chiếm hơn 30% tổng kim ngạch nhập khẩu. Đồng thời, UAE cũng là thị trường xuất khẩu lớn thứ ba của Iran, chiếm khoảng 12% tổng kim ngạch xuất khẩu, tương đương hơn 7 tỷ USD.

Tuy nhiên, quan hệ thương mại giữa hai nước đã chịu tác động từ tuần trước, khi UAE đình chỉ toàn bộ giao dịch thương mại và tài chính với Iran sau vụ hai tên lửa đạn đạo được phóng về phía lãnh thổ UAE. Một trong số này được cho là nhằm vào các tàu chở dầu thuộc sở hữu của UAE.

Iran cũng phụ thuộc đáng kể vào hệ thống ngân hàng và tài chính của UAE để tiếp cận nền kinh tế toàn cầu. Theo Viện Washington, nếu muốn thực sự cắt đứt Iran khỏi hệ thống này, UAE sẽ phải tăng cường kiểm soát các hoạt động tài chính và thương mại không minh bạch.

Thổ Nhĩ Kỳ

Thổ Nhĩ Kỳ cũng có quan hệ thương mại và năng lượng đáng kể với Iran. Theo Bộ Ngoại giao Thổ Nhĩ Kỳ, kim ngạch thương mại song phương đạt 5,7 tỷ USD trong năm 2024.

Ankara chủ yếu xuất khẩu máy móc, linh kiện, hóa chất và nông sản sang Iran, đồng thời nhập khẩu năng lượng từ Tehran.

Theo truyền thông Thổ Nhĩ Kỳ, lượng khí đốt Iran mà nước này nhập khẩu đã tăng mạnh trong năm nay, trong bối cảnh hợp đồng cung cấp khí đốt kéo dài 25 năm giữa hai bên hết hạn vào cuối tháng 7. Khí đốt Iran hiện chiếm khoảng 18,6% tổng lượng khí đốt nhập khẩu của Thổ Nhĩ Kỳ.

Ankara đã nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung bằng cách tăng nhập khẩu khí đốt qua đường ống từ Azerbaijan và Nga. Tuy nhiên, nước này chưa phát tín hiệu cho thấy sẽ cắt đứt quan hệ thương mại với Iran.

Iraq

Iraq là một trong những quốc gia dễ chịu tác động nếu Mỹ siết chặt các biện pháp trừng phạt đối với Iran, do phụ thuộc lớn vào nguồn điện và khí đốt từ nước láng giềng.

Tháng 3/2024, Iran gia hạn hợp đồng 5 năm, theo đó cung cấp cho Iraq gần 19 tỷ m3 khí đốt tự nhiên mỗi năm. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), điện nhập khẩu từ Iran chiếm hơn 30% sản lượng điện của Iraq trong năm 2023.

Bên cạnh năng lượng, hai nước còn duy trì hoạt động thương mại trị giá hàng tỷ USD. Theo Reuters, kim ngạch thương mại Iraq - Iran vượt 10 tỷ USD trong năm 2025. Iran xuất khẩu sang Iraq nhiều mặt hàng như thực phẩm, hàng tiêu dùng và các sản phẩm khác.

Iraq được cho là phải chi khoảng 4-5 tỷ USD mỗi năm để mua khí đốt Iran phục vụ sản xuất điện. Vì vậy, các biện pháp trừng phạt mới của Mỹ có thể khiến Baghdad gặp khó khăn trong việc thanh toán cho nguồn năng lượng này.

Ấn Độ

Ấn Độ cũng nằm trong nhóm những đối tác thương mại lớn của Iran, dù hoạt động giao thương giữa hai nước đã giảm đáng kể trong những năm gần đây.

Theo Bộ Thương mại Ấn Độ, kim ngạch thương mại song phương chỉ còn khoảng 1,6 tỷ USD trong năm tài chính kết thúc vào tháng 3/2026.

Ấn Độ chủ yếu xuất khẩu gạo, chè, đường và dược phẩm sang Iran, đồng thời nhập khẩu các loại trái cây khô và trái cây tươi từ quốc gia Trung Đông này.

Đáng chú ý, tháng 4 vừa qua, New Delhi nối lại hoạt động nhập khẩu dầu thô từ Iran sau 7 năm gián đoạn, trong bối cảnh Mỹ tạm thời dỡ bỏ lệnh trừng phạt đối với dầu Iran.

Tuy nhiên, hoạt động này có thể đối mặt với rủi ro lớn nếu Washington thực hiện lời đe dọa trừng phạt đối với bất kỳ tổ chức nào tiếp tục giao dịch với Tehran.

Sức ép của Mỹ có thể lan rộng

Việc Mỹ siết gọng kìm kinh tế với Iran không chỉ nhắm tới nguồn thu của Tehran mà còn tạo sức ép lên mạng lưới đối tác đang giúp nước này duy trì thương mại và tiếp cận hệ thống tài chính quốc tế.

Trong số các quốc gia liên quan, Trung Quốc có mức độ gắn kết lớn nhất với hoạt động xuất khẩu dầu của Iran, trong khi UAE đóng vai trò quan trọng về thương mại và tài chính. Thổ Nhĩ Kỳ và Iraq lại có sự phụ thuộc đáng kể vào nguồn năng lượng từ Tehran.

Nếu Washington chuyển từ cảnh báo sang áp dụng trừng phạt trên diện rộng, các quốc gia này sẽ phải cân nhắc giữa việc duy trì quan hệ kinh tế với Iran và nguy cơ bị cuốn vào vòng trừng phạt của Mỹ.