Cách Trung Quốc điều phối dòng chảy dầu mỏ toàn cầu

Căng thẳng Trung Đông đã gây ra cú sốc cung lớn nhất trong lịch sử ngành dầu mỏ. Thế nhưng, ngay cả khi xung đột leo thang nhất, giá dầu chưa bao giờ chạm mốc 150 USD/thùng như dự báo của nhiều nhà phân tích. Có được điều này là nhờ sự can thiệp của một số chính phủ, trong đó có Trung Quốc.

Ngay sau khi 14 triệu thùng dầu thô mỗi ngày mắc kẹt bên trong Vùng Vịnh, giới lãnh đạo Abu Dhabi và Riyadh đã lập tức điều hướng 5 triệu thùng/ngày thông qua các đường ống vòng qua eo biển. Giới chức tại Washington và Tokyo cũng xả kỷ lục 2 triệu thùng/ngày từ quỹ dự trữ khẩn cấp; trong khi chính sách phân phối năng lượng do nhà nước quản lý cắt giảm được một phần nhu cầu.

Từ tháng 2 đến tháng 6, Trung Quốc đã cắt giảm tới một nửa lượng dầu thô nhập khẩu, tương đương 5,5 triệu thùng/ngày - con số mà theo các chuyên gia đánh giá là đủ để kéo giá dầu Brent (chuẩn tham chiếu toàn cầu) giảm ít nhất 30 USD/thùng. Mức giảm này chiếm hơn một nửa tổng sụt giảm của thế giới trong các đợt phong tỏa vì COVID-19, thời điểm nhu cầu toàn cầu lao dốc 9 triệu thùng/ngày.

Khác với giai đoạn đại dịch khi kinh tế thế giới rơi vào suy thoái, GDP của Trung Quốc vẫn tăng trưởng ổn định. Quốc gia này cắt giảm mua dầu thô ngoại không phải vì nền kinh tế đang gặp tổn thương.

Khả năng bật/tắt nhu cầu dầu mỏ gần như không tốn chi phí kinh tế này cho phép quốc gia nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới điều phối giá cả theo cách mà Tổ chức các Nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) và các đồng minh từ lâu vẫn làm. Trong bối cảnh liên minh này bị suy yếu, quyền lực thị trường của Trung Quốc đang gia tăng mạnh mẽ. Đúng như lãnh đạo một tập đoàn giao dịch dầu mỏ nhận định: "Trung Quốc chính là OPEC mới".

Không giống như khối OPEC+ đòi hỏi sự đồng thuận của 21 quốc gia cho mỗi quyết định, các nhà hoạch định chính sách tại Bắc Kinh có thể hành động đơn phương và điều hướng thị trường năng lượng thông qua ba công cụ chính.

Căng thẳng Trung Đông đã gây ra cú sốc cung lớn nhất trong lịch sử ngành dầu mỏ.(Nguồn: The Economist)

Dự trữ và xuất khẩu

Công cụ đầu tiên là dự trữ dầu mỏ quốc gia. Trong 12 tháng tính đến đầu năm 2026, khi nguồn cung dư thừa đè nặng lên giá dầu thô, Trung Quốc đã nhanh tay gom 200 triệu thùng với giá rẻ, lấp đầy kho dự trữ vốn đã rất dồi dào ở mức 1 tỷ thùng.

Giới giao dịch ước tính các đợt mua gom của Trung Quốc có thể đã cộng thêm từ 10 đến 20 USD vào giá mỗi thùng dầu toàn cầu trước khi xung đột Iran bùng nổ. Trong số 11,6 triệu thùng/ngày mà Trung Quốc nhập khẩu vào tháng 2, có tới 1 triệu thùng/ngày là lượng mua vượt mức mà họ có thể dễ dàng cắt giảm sau đó bằng cách ngừng tích trữ.

Ngay khi các chuyến hàng cuối cùng từ Vùng Vịnh cập cảng vào cuối tháng 4, Trung Quốc bắt đầu xả bớt các kho dự trữ đang đầy ắp này. Theo công ty dữ liệu Vortexa, tính đến tháng 7, lượng tồn kho của nước này đã giảm 70 triệu thùng. Trung Quốc đã rút tổng cộng khoảng 150 triệu thùng trong 3 tháng đó, tương đương 1,5 triệu thùng/ngày.

Tom Reed từ cơ quan định giá Argus Media lưu ý rằng các nhà lọc dầu thường phải bù đắp lại lượng dầu đã xả trong vòng một tháng. Nhưng vì những doanh nghiệp này thuộc sở hữu nhà nước, và nhà nước có quyền trưng dụng kho thương mại, một ngoại lệ có lẽ đã được áp dụng. Emma Li từ Vortexa nhận định Trung Quốc có thể duy trì đà xả kho này thêm 4 tháng nữa trước khi giới lãnh đạo Bắc Kinh bắt đầu lo ngại về mức tồn kho quá thấp.

Công cụ thứ hai của các nhà hoạch định chính sách Trung Quốc là kiểm soát xuất khẩu. Với tư cách là quốc gia lọc dầu lớn thứ hai thế giới, Trung Quốc thường là nhà cung cấp nhiên liệu lớn cho các nước láng giềng Châu Á. Tuy nhiên, vào tháng 3, chính phủ đã ra lệnh cho các nhà máy lọc dầu trong nước ngừng ký hợp đồng xuất khẩu mới và hủy bỏ nhiều hợp đồng đã thỏa thuận. Từ tháng 2 đến tháng 4, xuất khẩu sản phẩm tinh chế của Trung Quốc đã giảm gần một nửa xuống còn 430.000 thùng/ngày.

Thắt chặt bán ra nước ngoài giúp Trung Quốc giữ lại nhiều sản lượng lọc dầu hơn cho tiêu dùng nội địa. Quyết định này cũng cho phép các nhà máy chuyển một phần dầu thô vốn dùng làm hàng xuất khẩu sang sản xuất các mặt hàng thiết yếu khác mà Trung Quốc thường phải nhập từ Vùng Vịnh, chẳng hạn như naphtha và khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG).

Trung Quốc đang điều phối dòng chảy dầu mỏ toàn cầu (Nguồn: The Economist)

Cắt giảm nhu cầu nội địa và "lớp đệm" hạ nhiệt

Tuy nhiên, tồn kho dồi dào và hạn chế xuất khẩu vẫn chưa đủ để giải thích cho đợt giảm nhập khẩu khổng lồ của Trung Quốc. Chính phủ Trung Quốc còn kích hoạt công cụ thứ ba: kiềm chế nhu cầu trong nước. Vào tháng 6, các nhà máy lọc dầu Trung Quốc đã chế biến ít hơn 2,7 triệu thùng dầu thô/ngày so với một năm trước đó. Sản lượng xăng giảm 14%; trong khi sản lượng dầu diesel và nhiên liệu bay đều thu hẹp 21%.

Đi sâu vào chi tiết, mức tiêu thụ nhiên liệu động cơ tại Trung Quốc đã sụt giảm mạnh. Khi chính quyền cho phép giá nhiên liệu tăng, nhiều người dân đô thị đã ngừng lái xe đi làm, chuyển sang đi tàu điện ngầm, xe đạp hoặc taxi (vốn phần lớn chạy bằng điện). Trong kỳ nghỉ lễ kéo dài một tuần vào tháng 5, lượng sạc xe điện dọc theo các đường cao tốc đã tăng gần 55% so với năm trước.

Ngành hóa dầu của Trung Quốc cũng đang thích ứng với hoàn cảnh thắt chặt. Khi thiếu hụt nguồn nguyên liệu từ Vùng Vịnh, các công ty hóa dầu đã tìm ra giải pháp sản xuất một số loại polymer bằng cách sử dụng than đá và ethane (một phụ phẩm dạng khí của quá trình lọc dầu).

Tác động tổng thể của chính sách "thắt lưng buộc bụng" này lên nền kinh tế Trung Quốc nhìn chung vẫn nằm trong tầm kiểm soát. Nhiều năm đầu tư của nhà nước vào năng lượng tái tạo và giao thông xanh đã giúp hệ thống năng lượng trở nên linh hoạt hơn. Những lớp đệm này giải thích vì sao giá sản xuất không tăng vọt và giá tiêu dùng vẫn được kiểm soát.

Mặc dù GDP quý II tăng trưởng 4,3% (mức chậm nhất kể từ cuối năm 2022), điều này xuất phát nhiều hơn từ sự yếu kém của dòng vốn đầu tư và khủng hoảng bất động sản chứ không phải do thiếu hụt dầu mỏ.

Theo: The Economist

Vũ Anh

Trong bối cảnh xung đột Trung Đông làm gián đoạn nguồn cung dầu mỏ, Trung Quốc đang sử dụng quy mô nhập khẩu, kho dự trữ, hoạt động xuất khẩu và khả năng điều tiết nhu cầu trong nước để tác động đáng kể đến dòng chảy dầu toàn cầu.

Đáng chú ý, dù thị trường từng đối mặt với nguy cơ thiếu hụt nguồn cung nghiêm trọng, giá dầu Brent vẫn chưa tăng lên mức 150 USD/thùng như một số dự báo trước đó. Một phần nguyên nhân đến từ việc nhiều chính phủ chủ động can thiệp, trong đó Trung Quốc đóng vai trò đặc biệt quan trọng.

Cắt giảm nhập khẩu dầu với quy mô chưa từng có

Khi xung đột khiến khoảng 14 triệu thùng dầu thô mỗi ngày bị mắc kẹt tại Vùng Vịnh, một số quốc gia đã nhanh chóng tìm cách giảm tác động lên thị trường.

Abu Dhabi và Riyadh điều hướng khoảng 5 triệu thùng/ngày qua các tuyến đường ống không đi qua eo biển Hormuz. Mỹ và Nhật Bản cũng khai thác lượng lớn dầu từ kho dự trữ khẩn cấp.

Trong khi đó, Trung Quốc lựa chọn một cách tiếp cận khác: giảm mạnh lượng dầu thô mua từ nước ngoài.

Từ tháng 2 đến tháng 6, lượng dầu thô nhập khẩu của Trung Quốc giảm khoảng một nửa, tương đương 5,5 triệu thùng/ngày.

Theo các chuyên gia, quy mô cắt giảm này đủ lớn để tạo áp lực giảm khoảng 30 USD/thùng đối với giá dầu Brent, qua đó bù đắp đáng kể cú sốc nguồn cung trên thị trường quốc tế.

Điều đáng chú ý là động thái này không xuất phát từ một cuộc suy thoái kinh tế tương tự thời kỳ COVID-19. Nền kinh tế Trung Quốc vẫn duy trì tăng trưởng.

Khả năng nhanh chóng tăng hoặc giảm nhu cầu nhập khẩu dầu khiến Trung Quốc ngày càng có ảnh hưởng lớn tới thị trường. Trong bối cảnh OPEC+ phải đạt đồng thuận giữa nhiều quốc gia, Bắc Kinh có thể điều chỉnh nhu cầu dầu trong nước bằng các chính sách riêng.

Một số lãnh đạo trong ngành giao dịch dầu thậm chí ví Trung Quốc như một "OPEC mới" của thị trường năng lượng.

Công cụ thứ nhất: Kho dự trữ dầu khổng lồ

Một trong những công cụ quan trọng nhất của Trung Quốc là hệ thống dự trữ dầu mỏ quốc gia.

Trong 12 tháng tính đến đầu năm 2026, khi nguồn cung dư thừa gây áp lực lên giá dầu, Trung Quốc tranh thủ mua khoảng 200 triệu thùng với mức giá tương đối thấp.

Lượng dầu này được bổ sung vào hệ thống kho dự trữ vốn đã lên tới khoảng 1 tỷ thùng.

Theo giới giao dịch, hoạt động mua vào quy mô lớn của Trung Quốc có thể đã góp thêm 10-20 USD vào giá dầu toàn cầu trước khi xung đột Iran bùng phát.

Đáng chú ý, trong số 11,6 triệu thùng/ngày mà Trung Quốc nhập khẩu vào tháng 2, khoảng 1 triệu thùng/ngày được cho là phục vụ mục đích tích trữ. Đây cũng chính là phần nhu cầu mà nước này có thể nhanh chóng cắt giảm khi không còn cần tiếp tục tăng tồn kho.

Đến cuối tháng 4, khi các chuyến dầu cuối cùng từ Vùng Vịnh cập cảng, Trung Quốc bắt đầu đảo chiều.

Theo dữ liệu của Vortexa, đến tháng 7, lượng tồn kho đã giảm khoảng 70 triệu thùng. Tổng lượng dầu được rút khỏi kho trong khoảng 3 tháng lên tới khoảng 150 triệu thùng, tương đương 1,5 triệu thùng/ngày.

Đặc điểm đáng chú ý của Trung Quốc là phần lớn các nhà máy lọc dầu lớn thuộc sở hữu nhà nước, trong khi chính quyền có khả năng điều phối và trưng dụng một phần kho thương mại.

Điều này giúp Bắc Kinh có thêm dư địa để sử dụng nguồn dự trữ như một "van điều tiết" khi thị trường biến động.

Công cụ thứ hai: Hạn chế xuất khẩu nhiên liệu

Trung Quốc cũng sử dụng vị thế của một trong những trung tâm lọc dầu lớn nhất thế giới để điều chỉnh dòng chảy năng lượng.

Thông thường, Trung Quốc là nguồn cung nhiên liệu quan trọng cho nhiều quốc gia châu Á. Tuy nhiên, từ tháng 3, chính phủ yêu cầu các nhà máy lọc dầu hạn chế ký hợp đồng xuất khẩu mới và hủy một số hợp đồng đã thỏa thuận.

Kết quả là xuất khẩu sản phẩm dầu tinh chế của Trung Quốc giảm gần một nửa trong giai đoạn tháng 2-4, xuống khoảng 430.000 thùng/ngày.

Việc hạn chế xuất khẩu mang lại hai tác động.

Thứ nhất, nguồn nhiên liệu được giữ lại nhiều hơn cho thị trường nội địa.

Thứ hai, các nhà máy lọc dầu có thể điều chỉnh cơ cấu sản xuất, chuyển một phần dầu thô trước đây dành cho hàng xuất khẩu sang các sản phẩm mà Trung Quốc cần nhập khẩu từ khu vực Vùng Vịnh, trong đó có naphtha và khí dầu mỏ hóa lỏng (LPG).

Qua đó, Trung Quốc không chỉ giảm nhu cầu mua dầu từ bên ngoài mà còn chủ động tái phân bổ nguồn cung trong hệ thống năng lượng nội địa.

Công cụ thứ ba: Kiềm chế nhu cầu dầu trong nước

Dự trữ lớn và hạn chế xuất khẩu vẫn chưa giải thích toàn bộ mức giảm nhập khẩu dầu của Trung Quốc.

Một yếu tố khác là việc Bắc Kinh chủ động làm giảm nhu cầu tiêu thụ nhiên liệu trong nước.

Trong tháng 6, các nhà máy lọc dầu Trung Quốc xử lý ít hơn khoảng 2,7 triệu thùng dầu thô/ngày so với cùng kỳ năm trước.

Sản lượng xăng giảm 14%, trong khi diesel và nhiên liệu máy bay cùng giảm khoảng 21%.

Ở lĩnh vực giao thông, việc điều chỉnh giá nhiên liệu khiến một bộ phận người dân giảm sử dụng ô tô cá nhân và chuyển sang các phương tiện công cộng, xe đạp hoặc taxi điện.

Trong kỳ nghỉ kéo dài một tuần vào tháng 5, lượng điện được sử dụng để sạc xe điện tại các trạm dọc đường cao tốc Trung Quốc tăng gần 55% so với cùng kỳ năm trước.

Điều này cho thấy quá trình điện hóa giao thông đang tạo thêm một "lớp đệm" giúp Trung Quốc giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch khi nguồn cung dầu gặp biến động.

Năng lượng xanh trở thành "tấm đệm" của nền kinh tế

Không chỉ giao thông, ngành hóa dầu Trung Quốc cũng đang tìm cách thích nghi với tình trạng thiếu nguyên liệu từ Vùng Vịnh.

Một số doanh nghiệp chuyển sang sử dụng than đá và ethane, một sản phẩm phụ dạng khí của quá trình lọc dầu, để sản xuất một số loại polymer.

Trong nhiều năm qua, Trung Quốc đã đầu tư mạnh vào năng lượng tái tạo, xe điện và hệ thống giao thông xanh. Những khoản đầu tư này đang giúp nền kinh tế có thêm lựa chọn khi nguồn cung dầu bị gián đoạn.

Nhờ đó, tác động của việc cắt giảm tiêu thụ dầu vẫn được kiểm soát tương đối tốt. Chi phí sản xuất và giá tiêu dùng không tăng mạnh như kịch bản thiếu hụt năng lượng nghiêm trọng.

GDP Trung Quốc trong quý II tăng 4,3%, mức thấp nhất kể từ cuối năm 2022. Tuy nhiên, theo đánh giá được đưa ra, nguyên nhân chính đến từ dòng vốn đầu tư yếu và cuộc khủng hoảng bất động sản, thay vì tình trạng thiếu dầu.

Trung Quốc đang trở thành một "van điều tiết" của thị trường dầu?

Điểm đáng chú ý trong cách Trung Quốc ứng phó với cú sốc dầu lần này nằm ở khả năng điều chỉnh đồng thời nhiều biến số.

Nước này có thể mua thêm dầu khi giá thấp, tích trữ trong các kho dự trữ khổng lồ, hạn chế xuất khẩu nhiên liệu, giảm hoạt động lọc dầu và kích thích chuyển dịch sang các phương tiện sử dụng điện.

Những công cụ này cho phép Bắc Kinh chủ động điều chỉnh nhu cầu dầu thay vì chỉ bị động đối phó với biến động nguồn cung.

Nếu OPEC+ tác động tới thị trường chủ yếu bằng cách điều chỉnh sản lượng khai thác, Trung Quốc có một lợi thế khác: nước này là nhà nhập khẩu dầu lớn nhất thế giới, đồng thời sở hữu năng lực lọc dầu, dự trữ và điều phối năng lượng ở quy mô rất lớn.

Trong bối cảnh thị trường dầu toàn cầu ngày càng chịu ảnh hưởng bởi địa chính trị, khả năng "bật - tắt" nhu cầu của Trung Quốc có thể trở thành một yếu tố quan trọng không kém các quyết định sản lượng của OPEC+.

Nói cách khác, Trung Quốc không cần sở hữu các mỏ dầu lớn nhất thế giới để có ảnh hưởng đến giá dầu. Chỉ riêng quy mô nhu cầu và khả năng điều phối dòng chảy năng lượng cũng đã giúp nước này trở thành một trong những "tay chơi" có sức nặng nhất trên thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Theo The Economist.