Bi kịch của “thế hệ kỷ băng hà” Nhật Bản: Lỡ cơ hội khi còn trẻ, đến tuổi 50 lại bị bỏ quên trong làn sóng tăng lương

Gia nhập thị trường lao động đúng thời kỳ kinh tế Nhật Bản suy thoái, “thế hệ kỷ băng hà” phải chấp nhận nhiều năm làm việc bấp bênh và thu nhập thấp. Giờ đây, khi đã bước vào tuổi 40-50, họ lại tiếp tục đứng ngoài làn sóng tăng lương đang diễn ra mạnh mẽ tại Nhật Bản.

Gia nhập thị trường lao động vào thời điểm tồi tệ nhất

“Thế hệ kỷ băng hà” (Ice-age generation) là cách gọi những người Nhật Bản bước vào thị trường lao động trong giai đoạn 1993-2004, sau khi bong bóng kinh tế của nước này vỡ tung.

Trong gần hai thập kỷ, Torigoe Atsushi, 50 tuổi, làm việc tại kho hàng của một công ty thời trang ở Tokyo. Thu nhập của ông chỉ tăng khiêm tốn qua nhiều năm. Gần đây, sau khi công ty cắt thưởng và thay đổi cơ chế trả lương, thu nhập của ông thậm chí còn giảm xuống khoảng 3,6 triệu yen/năm, tương đương khoảng 22.600 USD.

Điều khiến ông chạnh lòng là những quảng cáo tuyển dụng của chính công ty cho thấy nhân viên mới được đề xuất mức lương cao hơn.

“Việc người trẻ được trả lương tốt hơn là điều rất tuyệt. Nhưng tại sao không tăng lương cho tôi?”, ông Torigoe chia sẻ.

Câu chuyện của ông phản ánh tình cảnh của hàng triệu người thuộc “thế hệ kỷ băng hà” Nhật Bản – những người đã phải bắt đầu sự nghiệp trong một thị trường lao động gần như đóng băng.

Từ thời kỳ tuyển dụng ồ ạt đến “kỷ băng hà” việc làm

Sự tương phản giữa thế hệ kỷ băng hà và thế hệ trước đó rất rõ rệt.

Trong những năm kinh tế Nhật Bản tăng trưởng mạnh vào thập niên 1980, doanh nghiệp tuyển dụng ồ ạt. Sinh viên mới tốt nghiệp thậm chí nhận được hàng loạt thư mời việc làm và được doanh nghiệp tổ chức những bữa ăn sang trọng để thu hút.

Nhưng khi bong bóng kinh tế vỡ vào đầu thập niên 1990, mọi thứ đảo chiều.

Hệ thống việc làm truyền thống của Nhật Bản khiến doanh nghiệp khó sa thải nhân viên hiện hữu. Vì vậy, nhiều công ty lựa chọn cắt giảm tuyển dụng thay vì giảm nhân sự đang làm việc.

Tỷ lệ vị trí tuyển dụng so với số sinh viên đại học tìm việc giảm từ gần 3 lần ở thời kỳ đỉnh cao xuống dưới 1 lần vào năm 2000.

Nagai Toshihisa, người tốt nghiệp năm 1999, từng từ bỏ hy vọng làm việc tại một công ty chứng khoán.

“Tìm việc khi đó cảm giác cực kỳ ngu ngốc”, ông nhớ lại.

Nhiều người cùng thế hệ phải gửi hàng chục, thậm chí hàng trăm đơn xin việc nhưng vẫn không tìm được công việc chính thức.

Hệ quả kéo dài hàng chục năm

Không tìm được việc chính thức sau khi tốt nghiệp, nhiều người buộc phải làm việc tạm thời hoặc theo hợp đồng.

Thị trường lao động Nhật Bản có sự phân chia rõ rệt giữa lao động chính thức và không chính thức. Người lao động chính thức được bảo vệ tốt hơn, thường hưởng chế độ tăng lương theo thâm niên, trong khi lao động không chính thức có thu nhập thấp hơn và thường là nhóm đầu tiên bị cắt giảm khi nền kinh tế suy yếu.

Sự phổ biến của nhóm “freeters” – những người trẻ liên tục làm các công việc thời vụ – ngày càng tăng. Cùng với đó là “parasite singles”, những người trưởng thành độc thân tiếp tục sống dựa vào cha mẹ, và tình trạng “hikikomori” – sống thu mình, tách biệt khỏi xã hội.

Theo Shimoda Yusuke thuộc Viện Nghiên cứu Nhật Bản, thời gian và tình trạng thiếu lao động nghiêm trọng đã giúp một phần thế hệ kỷ băng hà chuyển sang việc làm chính thức.

Tuy nhiên, thu nhập của họ vẫn chưa thể bắt kịp các thế hệ khác.

Những người từng có thời gian dài làm việc không chính thức thường mất nhiều năm để phục hồi thu nhập ngay cả khi đã tìm được công việc chính thức.

Trong khi đó, những người đã có việc làm ổn định lại gặp một rào cản khác: các vị trí cấp cao trong doanh nghiệp đã được thế hệ tuyển dụng thời kỳ bong bóng nắm giữ. Cơ hội thăng tiến của thế hệ kỷ băng hà vì vậy bị trì hoãn.

Mức độ dịch chuyển lao động thấp tại Nhật Bản cũng khiến họ khó tìm được công việc có mức lương tốt hơn ở nơi khác.

Làn sóng tăng lương lại bỏ qua người trung niên

Sau nhiều thập kỷ trì trệ, nền kinh tế Nhật Bản đang thay đổi. Lạm phát quay trở lại, tiền lương tăng và việc chuyển việc trở nên phổ biến hơn.

Nhưng những thay đổi tích cực này lại chủ yếu mang lợi ích cho người trẻ.

Các doanh nghiệp đang thiếu lao động và cạnh tranh mạnh để thu hút nhân sự mới. Mức lương khởi điểm được nâng lên để tuyển dụng và giữ chân người trẻ.

Ngược lại, lao động trung niên ít có xu hướng chuyển việc hơn, khiến doanh nghiệp có ít động lực tăng lương cho nhóm này.

Theo nhà kinh tế Kumano Hideo của Viện Nghiên cứu Dai-ichi Life, năm 2025, tiền lương danh nghĩa của lao động có bằng đại học ở độ tuổi 20 và 30 cao hơn 10-16% so với 5 năm trước.

Trong khi đó, tiền lương danh nghĩa của những người ở đầu độ tuổi 50 lại giảm 1,3%.

Abe Katsuya, 48 tuổi, thành viên “Mammoth Club” – nhóm hỗ trợ dành cho thế hệ kỷ băng hà – cho biết những đợt tăng lương lớn dành cho người trẻ khiến ông có “cảm xúc lẫn lộn”.

Nguy cơ thu nhập thấp cả đời

Điều đáng lo ngại nhất là bất lợi về thu nhập có thể kéo dài đến tận tuổi nghỉ hưu.

Do có thu nhập thấp trong phần lớn sự nghiệp, thế hệ kỷ băng hà cũng có xu hướng tích lũy được ít tiền tiết kiệm hơn.

Trong khi đó, hệ thống lương hưu của Nhật Bản gắn mức hưởng với thu nhập trong suốt quá trình làm việc. Nhiều thập kỷ thu nhập bị kìm hãm vì vậy có thể chuyển thành mức lương hưu thấp khi họ về già.

“Những người tình cờ trưởng thành đúng vào thời kỳ suy thoái có khả năng phải mang bất lợi đó suốt phần đời còn lại”, ông Kumano nhận định.

Làm việc lâu hơn có thể giúp cải thiện tình hình, nhưng không phải giải pháp cho tất cả.

Một bộ phận người thuộc thế hệ này có nguy cơ phải dựa vào trợ cấp xã hội khi về già. Điều này có thể tạo thêm gánh nặng cho ngân sách, trong khi các thế hệ sau có quy mô dân số nhỏ hơn và phải gánh số lượng người nghỉ hưu tương đối lớn.

Bài toán nhà ở và tuổi già

Khó khăn của thế hệ kỷ băng hà không chỉ nằm ở thu nhập và lương hưu.

So với các thế hệ lớn tuổi hơn, họ có tỷ lệ sở hữu nhà thấp hơn. Trong khi đó, thị trường cho thuê nhà tại Nhật Bản cũng không thực sự thân thiện với người cao tuổi.

Những vấn đề này có thể trở nên nghiêm trọng hơn khi thế hệ kỷ băng hà bước sang tuổi nghỉ hưu và cần một nơi ở ổn định với nguồn thu nhập hạn chế.

Chính phủ Nhật Bản đã dành nhiều năm triển khai các chương trình hỗ trợ nhóm này tìm việc và giúp những người sống thu mình kết nối trở lại với xã hội.

Tuy nhiên, khi thế hệ kỷ băng hà ngày càng lớn tuổi, những thách thức mới xuất hiện và đòi hỏi các chính sách không chỉ tập trung vào việc làm mà còn phải giải quyết vấn đề tài sản, nhà ở và an sinh xã hội.

Tháng 4 vừa qua, Chính phủ Nhật Bản đã đưa ra kế hoạch ba năm dành cho thế hệ kỷ băng hà, bao gồm các biện pháp liên quan đến xây dựng tài sản và nhà ở.

Dù vậy, với một thế hệ đã chịu thiệt thòi trong phần lớn cuộc đời lao động, việc khắc phục hậu quả sẽ không dễ dàng. Câu chuyện của “thế hệ kỷ băng hà” cũng cho thấy một nghịch lý của thị trường lao động Nhật Bản hiện nay: khi cơ hội việc làm và tiền lương cuối cùng cũng trở lại, những người từng chịu ảnh hưởng nặng nề nhất lại có nguy cơ là những người được hưởng lợi ít nhất.