Vì sao phần lớn các đợt IPO không đáng để kỳ vọng quá nhiều?

Làn sóng niêm yết mới sẽ rất hoành tráng, nhưng lợi nhuận dành cho nhà đầu tư có thể không như mong đợi

Màn chào sàn của SpaceX vào tháng 6 đã huy động được 86 tỷ USD và định giá hãng tên lửa này ở mức hơn 2.000 tỷ USD.

Tuy nhiên, chỉ trong thời gian ngắn sau khi niêm yết, vốn hóa thị trường của SpaceX đã bốc hơi hàng trăm tỷ USD, dù công ty vừa công bố báo cáo lợi nhuận ngày 4/8 vượt kỳ vọng của giới phân tích.

Thương vụ IPO của SpaceX mới chỉ là khởi đầu.

Trong năm nay, hàng loạt doanh nghiệp khác cũng có thể lên sàn với mức định giá khổng lồ, bao gồm:

• OpenAI và Anthropic – hai phòng thí nghiệm AI hàng đầu;
• Stripe – công ty xử lý thanh toán;
• Databricks – doanh nghiệp phát triển phần mềm dữ liệu.

Quy mô khổng lồ của các thương vụ này đang thu hút sự chú ý của Phố Wall.

Nhưng việc chúng có mang lại lợi nhuận cho nhà đầu tư hay không lại là một câu chuyện khác.

IPO luôn tạo cảm giác "mua sớm sẽ thắng lớn"

Không khó để hiểu vì sao IPO luôn hấp dẫn.

Việc mua cổ phiếu ngay khi doanh nghiệp mới lên sàn khiến nhiều người có cảm giác mình đang bước lên chuyến tàu trước khi nó tăng tốc, với hy vọng thu được khoản lợi nhuận khổng lồ.

Lịch sử từng chứng kiến nhiều câu chuyện đổi đời như vậy.

Năm 1999, Bonnie Brown, nhân viên massage nội bộ đầu tiên của Google, nhận quyền chọn cổ phiếu (stock options) thay vì chỉ nhận lương. Sau này, số cổ phiếu đó giúp bà trở thành triệu phú nhiều lần.

Hay năm 2005, họa sĩ David Choe được Facebook thuê vẽ tranh tường tại văn phòng ở Palo Alto. Thay vì nhận tiền mặt, ông đồng ý nhận cổ phiếu làm thù lao.

Sau khi Facebook phát triển mạnh, số cổ phần đó được ước tính trị giá hàng trăm triệu USD.

Nhưng đến khi IPO diễn ra, phần lớn lợi nhuận đã thuộc về người khác

Thực tế, khi một công ty chính thức lên sàn, phần lớn giá trị tăng trưởng ban đầu đã được tạo ra.

Trong nhiều năm trước IPO:

• nhà sáng lập;
• nhân viên;
• các quỹ đầu tư mạo hiểm (venture capital)

đã nắm giữ cổ phần và hưởng lợi từ quá trình tăng giá.

Hiện nay, một doanh nghiệp Mỹ trung bình mất khoảng 12 năm mới IPO, trong khi vào thập niên 1980 con số này chỉ khoảng 8 năm.

Trong đợt IPO, các nhà đầu tư tổ chức như quỹ hưu trí thường được quyền mua cổ phiếu trước với mức giá phát hành.

Nhà đầu tư cá nhân lại là nhóm tham gia sau cùng và thường phải mua với mức giá cao hơn.

Dữ liệu lịch sử không mấy khả quan

Thực tế cho thấy cổ phiếu IPO thường tăng rất mạnh trong ngày giao dịch đầu tiên.

Năm 2025, mức tăng trung bình trong ngày đầu tiên đạt khoảng 30%.

Tuy nhiên, sau cú hưng phấn ban đầu, đà tăng thường nhanh chóng biến mất.

Theo dữ liệu của giáo sư Jay Ritter (Đại học Florida), các doanh nghiệp IPO tại Mỹ trong giai đoạn 1980–2024 có mức sinh lời thấp hơn thị trường chung khoảng 21 điểm phần trăm trong ba năm đầu tiên, tương đương khoảng 5,5 điểm phần trăm mỗi năm.

IPO giống như mua vé số

Tuy nhiên, mức trung bình này che giấu sự khác biệt rất lớn giữa các doanh nghiệp.

The Economist đã phân tích lợi nhuận sau 1 năm, 3 năm và 5 năm của hơn 3.500 công ty Mỹ IPO trong giai đoạn 2010–2025.

Kết quả cho thấy:

• một số rất ít doanh nghiệp vượt xa thị trường với mức sinh lời cao hơn hàng trăm điểm phần trăm;
• nhưng cũng có rất nhiều công ty tụt hậu với mức thua lỗ lớn tương tự.

Vì vậy, mua cổ phiếu IPO phần nào giống như mua vé số: có thể trúng lớn, nhưng xác suất không cao.

Tuy nhiên, các "siêu IPO" lần này có thể là ngoại lệ

Dù vậy, The Economist cho rằng làn sóng IPO quy mô lớn sắp tới có thể có triển vọng tốt hơn mức trung bình lịch sử.

Theo dữ liệu của Jay Ritter:

• các công ty công nghệ IPO trong giai đoạn 1980–2024 nhìn chung vẫn kém hơn thị trường khoảng 5,1 điểm phần trăm trong ba năm đầu;
• nhưng nếu doanh nghiệp đã có doanh thu hằng năm từ 100 triệu USD trở lên, họ lại vượt thị trường trung bình 13,7 điểm phần trăm.

Điều này cho thấy sự lạc quan của nhà đầu tư đối với những "gã khổng lồ" như OpenAI, Stripe hay Databricks không hoàn toàn là vô căn cứ.

Tuy nhiên, bài học từ lịch sử vẫn rất rõ ràng: IPO không tự động đồng nghĩa với khoản đầu tư sinh lời cao. Phần lớn doanh nghiệp sau khi lên sàn đều không thể đánh bại thị trường trong những năm tiếp theo, và những câu chuyện thành công vang dội chỉ thuộc về một số ít cái tên.

Theo The Economist