Có bao nhiêu người đã thiệt mạng vì sự sụp đổ của USAID?

Elon Musk khẳng định việc giải thể USAID không khiến bất kỳ ai thiệt mạng. Trong khi đó, một số nghiên cứu cho rằng con số này có thể lên tới 14 triệu người vào năm 2030. Theo The Economist, sự thật nằm ở giữa hai thái cực này.

18 tháng sau khi tham gia chiến dịch cắt giảm chi tiêu của chính quyền Tổng thống Donald Trump và góp phần giải thể Cơ quan Phát triển Quốc tế Hoa Kỳ (USAID), Elon Musk vẫn giữ nguyên quan điểm.

Ông khẳng định việc chấm dứt hoạt động của USAID không khiến bất kỳ ai thiệt mạng.

"Zero point zero" (0,0 người), Musk tuyên bố.

Ở chiều ngược lại, nhiều tổ chức viện trợ và giới nghiên cứu đưa ra đánh giá hoàn toàn khác.

Tỷ phú Bill Gates từng cáo buộc Musk "đã giết chết những đứa trẻ nghèo nhất thế giới".

Một nghiên cứu đăng trên tạp chí y khoa The Lancet tháng 7/2025 thậm chí ước tính rằng đến năm 2030 sẽ có khoảng 14 triệu người tử vong, trong đó có 4,5 triệu trẻ em, do hệ quả từ việc USAID bị giải thể.

USAID từng là "gã khổng lồ" của viện trợ toàn cầu

Trước khi bị giải thể, USAID quản lý khoảng 60 tỷ USD mỗi năm, tương đương khoảng 1/4 tổng nguồn viện trợ nước ngoài của thế giới.

Nguồn tiền này tài trợ cho nhiều chương trình, từ thuốc điều trị HIV/AIDS, cứu trợ thiên tai, dinh dưỡng trẻ em cho tới các đài phát thanh và tổ chức thúc đẩy cải cách tư pháp.

Việc cơ quan này bị đóng cửa quá đột ngột đã khiến nhiều chương trình cứu người bị gián đoạn.

Điều đó chắc chắn khiến một số người thiệt mạng và các khoản cắt giảm lâu dài cũng sẽ tiếp tục gây thêm tổn thất về sinh mạng.

Tuy nhiên, The Economist lưu ý rằng những ước tính rất lớn như 14 triệu người tử vong được xây dựng trên giả định rằng toàn bộ chương trình từng do USAID tài trợ đều bị xóa bỏ.

Thực tế, nhiều chương trình sau đó được chuyển sang các cơ quan khác của Chính phủ Mỹ tiếp quản.

Những cái chết có thật phía sau các con số

Ngay sau khi cắt toàn bộ nguồn tài trợ vào đầu năm 2025, chính quyền Trump sau đó đã ban hành ngoại lệ tạm thời đối với các dịch vụ "cứu người".

Tuy nhiên, sự lúng túng trong việc xác định chương trình nào đủ điều kiện khiến nhiều hoạt động không bao giờ được khôi phục.

Một số khác bị cắt vĩnh viễn.

Tại Malawi, phần lớn các bệnh viện sản vẫn tiếp tục hoạt động nhưng dịch vụ xe cứu thương đưa sản phụ từ vùng nông thôn tới bệnh viện lại dừng hoạt động.

Tháng 3/2025, phóng viên The Economist gặp gia đình của Prudence, người phụ nữ 25 tuổi tử vong vì biến chứng khi sinh con tại làng quê chỉ hai tuần trước đó.

Các nhân viên y tế địa phương cho biết kể từ tháng 1 đã có khoảng 10 sản phụ tử vong trong hoàn cảnh tương tự và nhiều người trong số họ có thể đã sống nếu xe cứu thương vẫn hoạt động.

Tại Somalia, nơi tình trạng thiếu lương thực ngày càng nghiêm trọng, khoảng 1/4 số phòng khám của UNICEF phải đóng cửa, một phần do nguồn tài trợ từ Mỹ bị cắt giảm.

Những cơ sở này chủ yếu điều trị trẻ suy dinh dưỡng nặng.

Số trẻ phải nhập viện vì suy dinh dưỡng trong năm 2025 tăng gấp đôi lên 768 trường hợp, trong đó có nhiều em đã không qua khỏi.

Theo The Economist, không phải tất cả những người này đều có thể được cứu sống nếu chương trình viện trợ còn tồn tại, nhưng chắc chắn có những người đã không phải chết.

Vì sao rất khó xác định số người tử vong?

Không ai có thể thống kê đầy đủ từng trường hợp như Prudence.

Việc cắt giảm viện trợ cũng khiến các chương trình khảo sát y tế bị thu hẹp, làm dữ liệu trở nên thiếu hụt.

Do đó, các nghiên cứu chủ yếu dựa trên mô hình thống kê thay vì số liệu thực tế.

Nghiên cứu trên The Lancet so sánh tốc độ giảm tỷ lệ tử vong của các quốc gia nhận mức viện trợ USAID khác nhau trong giai đoạn 2001-2021.

Kết quả cho thấy những nước nhận nhiều viện trợ thường có tỷ lệ tử vong giảm nhanh hơn.

Sau đó, nhóm nghiên cứu giả định viện trợ của Mỹ sẽ giảm tới 83% trong giai đoạn tiếp theo và từ đó đưa ra con số 14 triệu người tử vong.

Tuy nhiên, The Economist cho rằng giả định này không chính xác.

Ngoài yếu tố viện trợ, các quốc gia nghèo cũng có nhiều nguyên nhân khác khiến tỷ lệ tử vong giảm mạnh, chẳng hạn như cải thiện hệ thống y tế hoặc tăng trưởng kinh tế.

Một số nghiên cứu khác cũng bị đánh giá là phóng đại

Một nghiên cứu của Đại học Boston ước tính việc cắt chương trình dinh dưỡng của USAID sẽ khiến thêm 168.000 trẻ em tử vong.

Nhóm nghiên cứu lấy tổng ngân sách 160 triệu USD của chương trình chia cho chi phí khoảng 150 USD để cứu một trẻ suy dinh dưỡng nặng.

Theo cách tính này, sẽ có khoảng 1,1 triệu trẻ không còn được hỗ trợ.

Nếu 10-20% trong số đó tử vong, số người chết sẽ vào khoảng 168.000.

Tuy nhiên, The Economist cho rằng phép tính này có vấn đề.

Phần lớn ngân sách 160 triệu USD không dùng để cứu trẻ em cận kề cái chết mà nhằm phòng chống suy dinh dưỡng cho phụ nữ và trẻ em từ sớm.

Quan trọng hơn, chương trình này cuối cùng cũng được chuyển sang cơ quan khác chứ không bị xóa bỏ hoàn toàn.

Thực tế mức cắt giảm nhỏ hơn nhiều dự báo

Theo The Economist, các nghiên cứu thường mắc hai sai lầm lớn.

Thứ nhất, mức cắt giảm thực tế thấp hơn nhiều so với dự báo ban đầu.

Kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng, tổng viện trợ của Mỹ giảm khoảng 1/3.

Tuy nhiên, các khoản bị cắt mạnh nhất lại thuộc lĩnh vực giáo dục và thúc đẩy dân chủ.

Những chương trình y tế và cứu trợ nhân đạo - vốn trực tiếp cứu sống nhiều người nhất - chịu tác động nhẹ hơn.

Ngân sách y tế toàn cầu của Mỹ năm 2026 vẫn ở mức khoảng 10 tỷ USD, chỉ thấp hơn khoảng 2,4 tỷ USD so với năm cuối dưới thời Tổng thống Joe Biden.

Hiệu quả của viện trợ cũng không còn như trước

Sai lầm thứ hai là giả định rằng mỗi USD viện trợ hiện nay sẽ cứu được số người tương đương 20 năm trước.

Theo nhiều nhà kinh tế, giai đoạn đầu thế kỷ XXI là thời kỳ đặc biệt khi các biện pháp đơn giản nhưng hiệu quả như tiêm vaccine hay màn chống sốt rét được triển khai rộng rãi.

Tỷ lệ tử vong trẻ em ở các nước đang phát triển giảm từ 79 ca trên 1.000 trẻ sinh ra năm 2000 xuống còn 42 ca vào năm 2016.

Tuy nhiên, đến năm 2022 con số này chỉ giảm thêm xuống 37 ca.

Điều đó cho thấy hiệu quả biên của viện trợ đang giảm dần và rất khó kỳ vọng mỗi đồng vốn mới sẽ tạo ra tác động lớn như trước.

Không phải 0 người, cũng không phải 14 triệu người

Theo kết luận của The Economist, việc số người thiệt mạng có thể thấp hơn đáng kể so với nhiều dự báo không đồng nghĩa Elon Musk đúng.

Khẳng định rằng không có bất kỳ ai thiệt mạng là điều không thể bảo vệ trước các bằng chứng thực tế, trong đó có trường hợp của Prudence.

Mặt khác, những dự báo lên tới hàng chục triệu người chết cũng đã đánh giá quá mức quy mô cắt giảm và tác động thực tế.

Chi phí nhân mạng thấp hơn phần lớn là vì nhiều chương trình cứu người cuối cùng vẫn được duy trì dưới các cơ quan khác, thay vì bị xóa bỏ hoàn toàn như kế hoạch ban đầu.

Dù vậy, The Economist nhấn mạnh rằng trong chính sách công, mọi quyết định cắt giảm ngân sách đều đi kèm những đánh đổi về sinh mạng.

Số người thiệt mạng có thể ít hơn nhiều so với điều người ta từng lo ngại, nhưng điều đó không có nghĩa là không có ai phải trả giá.