Cứu dự án hay cứu người? Đề xuất hoãn truy cứu tội phạm kinh tế tối đa 3 năm?

Dự thảo Bộ luật Hình sự sửa đổi đang đề xuất một cơ chế rất đáng chú ý: cho phép tạm hoãn truy cứu một số tội phạm kinh tế tối đa 3 năm để người vi phạm có thời gian khắc phục hậu quả và hoàn thành dự án.

Đây được xem là một bước thay đổi đáng kể trong tư duy lập pháp. Tuy nhiên, câu hỏi đặt ra là: chúng ta đang cứu nền kinh tế hay đang mở ra một "lối thoát" cho người vi phạm?

📌 Theo dự thảo, cơ chế này không áp dụng đại trà mà chỉ dành cho các trường hợp đáp ứng đồng thời nhiều điều kiện, như: hành vi gây thiệt hại về kinh tế nhưng xuất phát từ mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội, không có yếu tố tham nhũng, nguyên nhân khách quan và vẫn còn phương án khả thi để khắc phục.

Thoạt nhìn, đây là một hướng tiếp cận khá thực tế.

Không ít dự án hiện nay đang dang dở vì người điều hành bị xử lý hình sự. Khi dự án dừng lại, doanh nghiệp mất dòng tiền, ngân hàng khó thu hồi nợ, người mua sản phẩm bị ảnh hưởng, hàng trăm lao động mất việc và cuối cùng, tài sản xã hội cũng bị "đóng băng". Trong nhiều trường hợp, nếu dự án được hoàn thành, thiệt hại thực tế có thể được giảm đáng kể.

💡 Tuy nhiên, bài viết cũng chỉ ra hàng loạt vấn đề không hề đơn giản.

Thế nào là "vì mục đích phát triển kinh tế - xã hội"? Gần như mọi dự án đầu tư đều có thể viện dẫn mục tiêu tạo việc làm, tăng thu ngân sách hay phát triển hạ tầng. Nhưng mục tiêu trên giấy tờ không đồng nghĩa với động cơ thực sự của người ra quyết định.

Tương tự, điều kiện "không tham nhũng" cũng chưa đủ để loại bỏ hoàn toàn yếu tố vụ lợi. Nhiều trường hợp có thể tồn tại lợi ích nhóm, ưu ái doanh nghiệp thân hữu hoặc các lợi ích cá nhân khác nhưng chưa đủ căn cứ để xác định là tham nhũng theo quy định pháp luật.

📍 Một điểm rất đáng suy ngẫm là việc đánh giá "nguyên nhân khách quan" và "phương án khả thi".

Nếu dự án gặp khó vì suy giảm kinh tế, biến động chính sách hay khủng hoảng thị trường thì có thể xem là yếu tố khách quan. Nhưng nếu nguyên nhân đến từ quản trị yếu kém, đầu tư vượt khả năng tài chính, che giấu dòng tiền hoặc cố tình vi phạm quy định thì liệu có nên được hưởng cơ chế đặc biệt này?

Đây cũng là bài toán khó vì cơ quan tố tụng không phải là nhà đầu tư hay tổ chức thẩm định dự án để có thể khẳng định một dự án sẽ hồi sinh sau 3 năm.

🌍 Kinh nghiệm quốc tế cũng cho thấy sự khoan hồng luôn đi kèm cơ chế kiểm soát rất chặt.

Tại Anh và Singapore, cơ chế hoãn truy tố chủ yếu áp dụng với pháp nhân, không phải cá nhân. Doanh nghiệp muốn được hưởng phải chấp nhận nhiều điều kiện như nộp phạt, bồi thường, hợp tác điều tra, giao nộp lợi ích bất hợp pháp, cải thiện hệ thống quản trị... Đặc biệt, mọi thỏa thuận đều phải được tòa án xem xét và phê chuẩn nhằm bảo đảm phục vụ lợi ích công lý.

Trong khi đó, đề xuất của Việt Nam hướng trực tiếp đến cá nhân thực hiện hành vi phạm tội, nên mức độ nhạy cảm lớn hơn rất nhiều vì liên quan trực tiếp đến nguyên tắc mọi công dân đều bình đẳng trước pháp luật.

⚖️ Có lẽ vì vậy, nếu chính sách này được thông qua, điều quan trọng nhất sẽ không nằm ở việc cho phép hoãn 3 năm, mà là cơ chế giám sát trong suốt 3 năm đó.

Người được tạm hoãn cần phải chứng minh năng lực tài chính để khắc phục hậu quả, công khai lộ trình thực hiện, có tài sản bảo đảm, chịu giám sát độc lập và nếu không thực hiện đúng cam kết thì phải lập tức bị khôi phục việc truy cứu trách nhiệm hình sự.

Bởi nếu thiếu các "hàng rào" kiểm soát, chính sách nhân văn rất dễ bị hiểu thành việc người có tiền hoặc có điều kiện vẫn có thể "mua thêm thời gian", trong khi người khác thì không.

Đây là một đề xuất đáng để giới luật, doanh nghiệp và xã hội cùng thảo luận. Bài toán không chỉ là cứu một dự án, mà còn là làm sao vừa bảo vệ tài sản của nền kinh tế, vừa bảo đảm sự nghiêm minh và công bằng của pháp luật.

Theo mọi người, nếu được thiết kế với cơ chế giám sát đủ chặt chẽ, quy định này có giúp giảm thiệt hại cho nền kinh tế hay sẽ tạo ra tiền lệ khiến việc xử lý các tội phạm kinh tế trở nên "mềm" hơn?