Cuộc đua tự chủ đất hiếm của của các quốc gia ngày càng căng thẳng khi phương Tây nỗ lực thoát khỏi sự phụ thuộc vào Trung Quốc.
Cuộc đua tự chủ đất hiếm của của các quốc gia ngày càng căng thẳng khi phương Tây nỗ lực thoát khỏi sự phụ thuộc vào Trung Quốc.
Ngày 30/10, bên lề Hội nghị APEC tại Hàn Quốc, Tổng thống Mỹ Donald Trump và Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đạt được thỏa thuận giảm thuế nhập khẩu và duy trì xuất khẩu đất hiếm thêm một năm. Tuy nhiên, giới chuyên gia cho rằng đây chỉ là “khoảng thở” ngắn hạn, không đủ để đảo ngược xu hướng kiểm soát tài nguyên của Bắc Kinh.
Đất hiếm – gồm 17 nguyên tố kim loại chiến lược – đóng vai trò nền tảng trong công nghiệp quốc phòng, xe điện, chip bán dẫn và năng lượng tái tạo. Hiện Trung Quốc chiếm gần 70% sản lượng khai thác và 90% công suất tinh luyện toàn cầu, khiến phương Tây gần như phụ thuộc hoàn toàn.
Theo Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS), giai đoạn 2020–2023, 70% lượng đất hiếm nhập khẩu của Mỹ đến từ Trung Quốc. Chính vì vậy, bất kỳ thay đổi nào trong chính sách xuất khẩu của Bắc Kinh cũng tác động trực tiếp đến chuỗi cung ứng công nghiệp của Mỹ và đồng minh, trực tiếp dẫn tới cuộc đua tự chủ đất hiếm của của các quốc gia.
Sau thỏa thuận APEC, Trung Quốc chỉ tạm dừng áp dụng quy định siết kiểm soát chuỗi cung ứng, nhưng vẫn giữ nguyên hạn chế xuất khẩu 7 loại đất hiếm và nam châm vĩnh cửu từ tháng 4. Đây là nhóm vật liệu quan trọng với các ngành ô tô, quốc phòng và điện tử.
Theo bà Neha Mukherjee, chuyên gia Benchmark Mineral Intelligence, “khoảng hoãn này mang tính chiến thuật nhiều hơn là thay đổi cấu trúc”. Nói cách khác, phương Tây chỉ có một năm để đầu tư và đa dạng hóa nguồn cung trước khi rủi ro quay lại.
Tại Mỹ, các công ty như MP Materials và USA Rare Earth đang mở rộng công suất khai thác và tinh chế, đồng thời đẩy nhanh dự án tái chế nam châm tại Texas. Chính phủ Mỹ cũng ký kết thỏa thuận với Australia và Canada nhằm hình thành “chuỗi cung ứng đồng minh” – một nỗ lực được ví như “Dự án Manhattan” trong lĩnh vực khoáng sản chiến lược.
Trong khi đó, châu Âu tập trung vào việc giảm phụ thuộc qua Quy định Nguyên liệu Chiến lược (Critical Raw Materials Act), đặt mục tiêu đến năm 2030, ít nhất 40% nhu cầu đất hiếm được khai thác và chế biến trong khối.
Mặc dù sở hữu mỏ Mountain Pass – một trong những nguồn đất hiếm lớn nhất thế giới – Mỹ vẫn phải gửi phần lớn quặng sang Trung Quốc để tinh chế do thiếu công nghệ tách và xử lý. Ngoài ra, chi phí khai thác cao và quy định môi trường nghiêm ngặt khiến các dự án mới mất nhiều thời gian phê duyệt.
Giáo sư Ian Lange (Trường Mỏ Colorado) nhận định, để đạt được sự tự chủ, Mỹ cần “chấp nhận chi phí lớn hơn để đổi lấy an ninh chuỗi cung ứng”.
Theo chuyên gia Tim Zhang (Edge Research), việc Trung Quốc hoãn siết kiểm soát chỉ là “chiến thuật ổn định”, giúp giảm căng thẳng ngắn hạn với Washington nhưng vẫn giữ thế chủ động dài hạn. Việc để ngỏ khả năng điều chỉnh chính sách khiến Bắc Kinh duy trì quyền linh hoạt trong đàm phán.
Với chuỗi giá trị khép kín, Trung Quốc không chỉ khai thác và tinh luyện mà còn sản xuất thành phẩm như nam châm, pin và mô-tơ điện – tạo ra “vòng tròn kinh tế khép kín”. Chính sách hỗ trợ mạnh tay của Bắc Kinh giúp giá sản phẩm thấp hơn 20–30% so với phương Tây, duy trì lợi thế cạnh tranh.
Giới phân tích nhận định cuộc đua tự chủ đất hiếm của của các quốc gia phản ánh xu hướng “hai chuỗi cung ứng song song”: một bên do Trung Quốc dẫn đầu, bên kia do Mỹ và các đồng minh xây dựng. Hệ quả là chi phí sản xuất tăng, trong khi tốc độ chuyển đổi năng lượng toàn cầu có nguy cơ chậm lại.
Thỏa thuận Mỹ - Trung tại APEC chỉ mang tính tạm thời, mở ra một năm then chốt cho phương Tây trong nỗ lực tự chủ nguồn cung đất hiếm. Tuy nhiên, với vị thế chi phối chuỗi giá trị từ khai thác đến chế tạo, Trung Quốc vẫn đang nắm giữ “con bài chiến lược” trong cuộc cạnh tranh dài hạn.
Cuộc đua này không chỉ là vấn đề thương mại, mà còn là bài kiểm tra năng lực công nghệ, chính sách công nghiệp và khả năng phối hợp quốc tế của phương Tây trong kỷ nguyên tài nguyên chiến lược mới.
